Кыргыз гезиттеринин жањылыктары •
Кыргыз гезиттери


п»ї
 oКөңүл өйүгөн ойлор...

Калыстыкты кайдан күтөбүз?
Кыргызстандагы коогалаң боюнча Орусиянын телекөрсөтүүсүнөн тарта, "Фергана. Ру", "ЦентрАзия" массалык маалымат каражаттарынын (ММК) кыргыз элине бир беткей айып коюп, өзбектерге мыкаачылык мамиле жасаган калк катары дүйнөгө жар салышты. Алардын да мындай мамиле жасашынын негизи бар. Такталбаган маалыматка таянсак, ОРТынын кабарчысы жана жогорудагы ММКалардагы материалдарды даярдагандар өзбек улутундагылар болуп чыгат.

Калыстыктан тайбаса алар жергиликтүү кыргыздардын да арыз-муңун угуп, адилеттүү сөзүн айтышпайт беле? Өзбекстанда жашаган кыргыздардын канчасы мамлекеттик жооптуу кызматта, канчасы парламентте мүчө экендигин салыштырмалуу түрдө көргөзө алышабы? Же болбосо, Өзбекстанда бир кыргыздын аты коюлган бир окуу жайы бар бекен? Же кыргыздар ал тараптан автономия талап кылдыбы? Эмне үчүн биздин жергебизде өзбектер "улуттук" талабын каалагандай коюшат, анда неге кыргыздар бул талапты коё алышпайт? Ал гана эмес, анклавдарда кыргыздар өзбектер менен тең ата сүйлөшө алышабы?
Элибиздин: "Өзөктөн чыккан өрт жаман, өздөн чыккан жат жаман" - деген сөзү аргасыз эске түшөт. Өзгөдөн мурда, өзүбүздүн эле "Вечерный Бишкек" (2010-жыл, 2-июль) гезитинде Бермет Маликова "күүгүмдөнгөн" борбор калаабыздан капысынан "миналуу талаага" кез келиптир. "Көз ачылганына" баракелде, ошол минаны даярдашкан, түштүк "синдромунун" чыгышына "Форум", "Алиби", "Айат пресс" гезиттери себепкер болуптур. Ушул гезиттерди окуп да, "ушул саптарды жазып отуруп да "көз жашын көлдөткөн" экен. Көрсө, парапсихолог М. Карыбековдун айткандарынын "баары улуттук идеяга" ууланыптыр да, бул аты аталган 3 гезит "ачыктан-ачык улутчулдардын трибунасына" айланганына "бечаранын" жүрөгүнүн оорушуна алып келиптир. А-ай, оңбойсуңар го, кыргыздар, улуттук ар намысты ойлогончо, баягы эле башка чапса "кыңк" этпеген маңкурт болуп, "киргиз" боюнча калбайт белеңер? Өзбек, дуңган, уйгур элдерине "автономия" берип, өзүңөр ошол жерлерде анклав түзүп жашасаңар деле өлбөйт элеңер го?! Ошондо Бермет "сулуу-айым" ыйлабайт эле.
Атти-иң, десең, "дүйнөдө акылман бирөө болсо, ал ким экенин, экөө болсо анын бири ушул "сулуу" экенин" - сезбептирсиңер. Айрыкча, ал айтпаса, Каныкей энебиздин тажик, Алмамбет кытай экенин ушул кезге чейин билбептирсиңер. Болбосо баарыңар аларды кыргыз деп жүрмөксүңөр. Аргасыз ушул кыйгыл кепти айтууга мажбур болуп отурам. Эми жеке пикиримди айтсам, күнөө болбос. Бермет "сулуу" ага чычалабас, болбосо "ата кадыры менен кыз өтөт" - дегендей, кадырлуу инсаныбыздын атына жамынып, чыр чыгарабы? "Киргиздердин" ошондой адаты бар эмеспи?
Ошончо сөз козголуп калгандан кийин айтууга туура келип жатат. Бабабыз Манастын көзү өткөндө: "Абыке, Көбөш эки арам,
Адыбай, Көлбай төрт арам,
Кочкор, Чыйбыт алты арам…" Каныкейдин эмчегин жара чапканда, Семетейди көтөрүп, Букарга качса да, Таласты ойлоп бир ыйлап, кыргызды эстеп бир ыйлагандыгын, баласы эресеге жеткенде кайрадан кыргыз жергесине кайтып келгенин эске алды болду бекен? Болбосо, кеги ичине кеткен Каныкей энебиз баатырынан ажыраган кыргыздарга Букардан кол курап, саап кетмек. Энебиздин улуулугу да, жан дүйнөсүнүн сулуулугу да ушунда болгон. Ал тажиктерди эмес, кээде "аял башын эр кылып", кыргыз элинин урматына ээ болгон.
Алмамбет демекчи. Өзү кытай болсо да, "башын канжыгага байлап", "жоону бирге жоолашып, доону бирге доолашып", кытайларга эмес кыргыз элине кызмат кылган. Алардын бири да кыргыздардан жер талашкан эмес. Кара кылды как жарган калыстыгы менен дастандарда гана эмес, тарыхыбызда да алтын тамгалар менен түбөлүк калып отурат.
Азыркы күндө жарандык укукка ээ болгон өзбек, уйгур, дуңган улуттарынын кимиси Кыргызстанды кошо коргошот? Аскер кызматында катардагы жоокер катары алардын канчасы кызмат өтөштү? Деги эле биздин жергебизде жашаган башка улуттардан кыргыз элине, кыргыз жергесине жүрөгү күйгөн адамды таба аласыңарбы? Деге эле мүмкүн эместигин 1990-жылдагы Ош синдрому жана быйыл болуп өткөн окуя айкындап койбодубу? Башка элди коёлу, биз "ишенген" киргиздер кан төгүлгөн капсалаңдын күнөөкөрү кыргыздар деп кыйкырып жатышпайбы, жан дүйнөбүздү талкалап… Буларда улуттук ар-намыс деген барбы? Мындайлар кыргыз деген ат жок болуп кетсе да баарына макул болбойт деп кимиңер кепилдикке өтө аласыңар? Андайларга акчанын, алтындын, орой айталы, ойногонго койнуна бирөөнү салып бергендердин кулуна айланганын кантип жашыра алабыз? Андан тышкары, аларга анча-мынча мансап берсең, бардыгын сатып кетүүгө даяр экендигин турмуш өзү көргөзүп отурбайбы!
Дагы кайталайлык, Каныкей менен Алмамбет азыркылардай болуп кыргыз элинин жан дүйнөсүн талкалоого, ичтен иритип жок кылып жиберүүнү максат кылган эмес. Тетирисинче, Манастын "үзүлгөнүн улап, чачылганын жыйнап", ак ниети менен кыргыз элинин келечегине камкордук көргөн.
Арман күн ай, карап турсаң азыркы күндүн Манасын таппай, кыргыздар мукулжурап турат. Ага караганда катын-эркектеринде Абыке, Көбөш сыяктуу арамдар көбөйүп кеткени зээниңди кейитет. Алар "кыргыз деп күйгөн патриот керек" десең, сага улутчул-шовинист жарнагын тага койгондон кайра тартпайт. "Кеп чынынан бузулбайт" демекчи, орус элинин улуулугу эмнеде? Алар эч качан башка улуттардын алдына бизче басынбайт. Алардын дефиси: Орусия. Урааны: улуу орус эли жана өлкөнүн бүтүндүүлүгү. Эмне үчүн алар өздөрүн улуу эл десе "унчукпайбыз", кыргыз деп кыйкыргандарга "тултуктайбыз"? Эмнеге аларга улутчулдук деп күнөө койбойбуз да, кыргыз деп ураан чакырып чыккандарды ааламга чаң салган чагымчы катары айыптап чыгабыз? Өзбек ырчысы Ю. Усманованын кыргыздарга каршы ырына кулак төшөп "ырахаттанып" угуп, кыргыздын биригишине чакырыгыбыз "МАНАС" болуш керек деген М. Карыбековду айыптап чыгуудабыз? Мунун сыры да, чыры да тереңде көрүнөт, ага да өз пикирибизди айта кетпесек болбой калды сыяктанат.
Илгери СССРдин учурунда "Маскөөдөн сүйлөсөк", азыр "Ашынкүтөндөн апыртып" сүйлөп калдык, "АКШда улуттук карама-каршылык жок, геноциддик саясат аларда болгон эмес" деп. Тарыхтын барактары биздин маңкурттардын "жалган кыялын" таш-талканын чыгарганын билгибиз да, уккубуз да келбейт. Орусияда улутчулдуктун күчтүүлүгүгү көшөгөнүн артында жашырылган, бирок алар ар качан "орус эли - улуу эл" деген сөзүнө дүйнө элин бышы кулак кылып бүтүрүп алышкан. Ал эми АКШнын аборигендери (жергиликтүү калкы) индеецтерди европалыктар массалык кыргынга учуратып, басып алганын, тээ 70-80-жылдарда индеецтердин укугун коргоп чыккан ошол элдин лидери Пелтиерди өмүр бою "каталашкага" камагандыгын тарых тандырбайт. Мындан тышкары, ар тараптан чогулган европалыктар "бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгаргандан" башка аргасы жок болчу. Аларда бардыгы АКШ - биздин Мекенибиз дегенден башка жолу жок. Ошол үчүн бул өлкөдө жашагандар улуттук жактан бөлүнө алышмак эмес.
Биздин кыргыз жергесинде көп сандаган элдин улуттун өкүлдөрү жашайт. Алардын басымдуу бөлүгү өз алдынча мамлекет болгон коңшу өлкөлөрдөн келгендер. Демек, алар кыргыз жери, кыргыз эли үчүн чын дити менен кызмат кылары күмөн. "Жаман айтпай, жакшы жок" дегендей, кокустан коңшулаш Өзбекстан, Казакстан, Тажикстан менен пикир келишпестик пайда болсо, Кыргызстанды коргоп, курал көтөрүп ошол башка улуттар чыгабы? Же болбосо канына тартып, аларга кошулуп кетеби? Сөз оролу ушунда жатат. Кыргызстан кыргыздар үчүн гана керек болору ушундан ачык эле көрүнүп турбайбы? Демек, улуттук патриотизм чакырыгын чыныгы турмуштук кырдаал өзү талап кылып жатканын акыл-эстүү адам илгиртпей эле өздөрү сезишүүдө.
Албетте, "чычкан сыяктуу кабинеттен чыкпай, кагаз жырткан кадрлар" карапайым калкыбыздын ой-мүдөөсү менен эсептешпейт. Болбосо, 1999-жылдагы Баткен согушунда кыргыз жерин кыргыздардан башка өлкөбүздүн жарандыгын алган кайсы башка улуттагылар салгылашка чыккан эле? Кечээ эле бакиевщинага каршы калкыбыз көтөрүлүп, кан төгүлгөн мезгилде кайсы кими кыргыздар менен ийиндешип, азапты кошо тартышты? Мекенибиздеги байлыктын көбүнө ээ болгон башка элдин өкүлдөрү каржалган калкыбызга кайсы жакшылыкты жасашты? Ал гана эмес парламентке мүчө, майкөл-сүткөл жооптуу кызматта жүргөн, чексиз байлыкка ээ болгон башка элдин "лидерлеринен" курал-жарактардын чыгышы эмнени түшүндүрөт? Мына ушунун өзү эле өлкөбүздү улуттук-укуктук мамлекетке өткөрүүнү, элибиздин улуттук патриоттук сезимин ойготууну талап кылууда. Тилекке каршы, буга сырткы жана ички күчтөр ачык да, жашыруун түрдө да каршылык жасашууда. Анын натыйжасында, 1990-жылдагы Ош синдрому кайталанып, ага караганда андай тескери аракеттердин географиялык чөрөсү кеңейди. Бул окуя эми эч качан кайталанбайт деп эч ким кепилдик бере албайт. Өлкөбүздүн келечектеги коопсуздугун сактоого азыр чечкиндүү аракет талап кылынууда. Тактап айтканда, коогалаңды уюштуруучулар аёосуз жасаланууга тийиш. Кыргызстанда жашаган ар бир улут, ар бир эл биздин мамлекетибиздин мыйзамын кыйшаюсуз аткарышы зарыл. Керек десе коңшулаш Өзбекстандын башка улуттарга жасаган мамилесин коркпой колдонуу керек сыяктанат. Ансыз дагы ондогон жылдардан кийин бул капсалаңдуу окуянын кайрадан кайталануу коркунучу сакталып кала берерин турмуш өзү тастыктап койбодубу?..
Акырында чех жасуучусу Ю. Фучиктин "адамдар, мен силерди жакшы көрөм. Сак болгула!" - деген сөзү менен аяктоого туура келип отурат.
Эртабылды АТТОКУРОВ
Автордон: Бул маселе боюнча дагы айтылбаган көптөгөн маселелер бар эле. Бирок газетанын мүмкүнчүлүгүн эске алып, калк алдына алып чыгуучу көңүл өйүгөн ойлорумду айтууну токтотууга туура келип отурат. Ал үчүн гезит окурмандардан кечирим сурайм!




  Платонду эскерүүдөн…

ТОПЧУКЕ ТОКОЙЧУ
БОЛГОНДО…
Акаевдин да, Бакиевдин да башына чай кайнатып, жүрөгүнүн үшүн алып келген, жана ушул бийликтин келишине зор эмгек сиңирген Топчубек Тургуналиевдин Жаратылышты коргоо жана токой агенттигинин жетекчилигине чектелиши эки ача пикирди жаратып койгон.

"Токой жагынан кенедей да билими жок болсо, бу эбегейсиз да, маанилүү да тармакты кантип башкарат?"-деп бири айтса, экинчи бирөөлөрү: "Ал деген башында турат, ишти уюштурат, токойчулукту өнүктүрүү жолун, стратегиясын тандап берет, ал эми токой чарбасынын ар кандай иштерин аткарчу мыкты токойчулар толуп жатат"-деп колдошкон.
Ошону менен Топчукенин токой башында турушу сенсация болбой калып, "бөдөнөнү сойсо да касапчы сойсун" мааниси жараксыз болуп, күнүмдүк турмуштун агымына кирип кетти…
Анан бу маселеде кайрадан чыр маселенин башы көрүнө түштү: көрсө, Топчуке облустардагы токой жетекчилеринин бир тобун жумуштан айдаптыр. Кээси туура айдалса, кээси жөн эле эл катары айдалыптыр. Булардын ичинде көлдөн эле 22 токой кызматкери бар экен. Иштен бошогондор жана аларга жан тарткандар, эки жүз чамалуу адам президентибиз Отунбаевага жана Атамбаевге арыз менен кайрылган экен. Президент Отунбаеванын көрсөтмөсү менен комиссия түзүлүп бул маселе тастыктала баштаптыр. Ушундай маселе.
Жеке мен Топчукенин ишине кенедей дагы киришкенге ниетим да жок, акым да жок. Бирок бир нерсени айтып коюшум керек: ушул революция болор алдында Топчуке айтты эле: "Бийликти колго аларыбыз менен чек араны жаап, жеп-ичкендерди качырбай жазалашыбыз керек" деп. Анын бу айтканы таптакыр эле ишке ашпай калды. Анткени Убактылуу Өкмөт адегенде эмне кылардын айласын таппай калбадыбы… Бирок бүгүнкү күнү жеп-ичкендерди акырындап жооп тартуу кампаниясы улантылып жатат.
Мына ушундай кырдаалда Топчукебиз Ысык-Көлдөгү жаратылышты коргоо жана токой чарбасынын башчылыгына өзүнүн үкөлөрүнөн болгон Токтомамат Бокоев деген шылуунду коюп алыптыр. Мен бул жигит жөнүндө эки-үч жыл мурун жазганым бар, ал ушул орунга мурун да отуруп кеткен. Анда жаратылышты коргоо башкармалыгы өзүнчө болчу. Мына ушул кызматта олтурганда бу мырза кол астындагылардан ар кандай шылтоо менен акча чогултуп, көчөттөрдөн сатып, айтор бир катар жеп-ичкен иштерди жасаган. Андан мурун Жалал-Абад облусунда иштеп, жаңгактын каптарын сатып жүрүп, көл тарапка которулган экен. Бул жөнүндө жалал-абаддык токойчулар жакшы билишет. Баарынан кызыгы, бу мырза "Бакиевдердин жакыны болом" деп элдин баарына мактаныч кылып жүргөнүн Топчукебиз уккан эмес го. Буга удаа маалымат: Бокоев Адыл Бакиевдин жакын адамы жана капчык толтурчусу да болуптур деп да айтышат. Анан мындай адам Топчукеге кай иши менен жагып алды экен?
Баса, бу Бокоев деген Жалал-Абадда кайнатасынын үйүн былтыр Бакиевдин шайлоо штабы кылып берген экен. Мына ушундай Бакиевге жанын бере кызмат кылган немени кантип кызматка коюп салгансыз, айланайын Топчуке?!
Мен тээ ондогон жылдары Топчуке менен бир эле мамиледе келатам, экөөбүздүн ортобузда эч кандай "карарган" маселе жок деп ойлойм. Баягы Аксы окуясында Топчуке ал окуяны изилдөө үчүн коомдук комиссия түзүп, мени кошуп, Топчуке, Бермет Букашева, Азиза Абдырасулова болуп Аксыны түрө кыдырып материал чогултканбыз, өлгөндөргө куран окутуп, жакындарына көңүл айтканбыз. Ошондо Топчукенин демине, коркпостугуна баа бергем, бүгүн деле жеке баамым ордунда турат. Ал киши деле мени жаман көрбөс деп ойлойм. Эми араң "Платон менин досум, бирок, чындык жогору турат" дегенге келбедимби. Ушуга таяна кеп улайын.
Мага биртоп токойчулар телефон чалып жатышат: "Топчубек Тургуналиев "Эркиндик" партиясынын мүчөлөрү деп өзүнүн жакындарын кызматка коюп жатат, шайлоого чуркайсыңар деп. Муну менен кошо "Эркиндик" партиясынын башка жетекчилери бар экен, алардын сөзү боюнча Топчуке "ал партиядан чыгарылыптыр дейт" сыяктуу.
Топчукенин "Эркиндик" партиясы жөнүндө, алардын жикке бөлүнүп жатканы жөнүндө былтыр кеп болуп, анан унутулуп калган. Эми кайра бу маселе күн тартибине кирет окшоду. Эми ал биздин маселе эмес. Ал эми "Эркиндик" партиясына киргиле деп жакындарын, тааныштарын ага киргизип, алардын бир катарын токой кызматтарына алып жатканы имиш эмес, чын болсо, анда Топчукенин аброюна оор сокку болот, катуу сокку болот. Элди тазалыкка чакырган адам, биринчи иретте өзү таза болуш керек деп акылдуулар мээбизге куюп келатпайбы. Аталган маселени Топчукенин өзүнөн укканыбыз оң болор.
Токой системасы өзүнчө бир оор тармак деп ойлойм. Жазда буудай септирип, күздө жыйнатып алган агроном эмес го булар. Накта токойчу болуш үчүн ондогон жылдар керек экен, ошондо да "билгенине караганда, билбегени көп" болуп, үйрөнүү процесси тынымсыз улана берет экен. Жанагы Ысык-Көл токойчулугунан кызматтан кетирилген 22 адам, Талас облусунан кетирилген 11 адамдын баары эле ишке жараксыз эместир, бардыр арасында кесибин мыкты билген, токоюна жанын бере иштеген. Сыдыргыга салгандай иштен айдоонун аркасында бир балээ бары шектендирип жатпайбы.
Кызыгы, Топчуке өзүнө орун басар кылып Рустамов Абдыкалык, Анарбаев Эсен дегендерди шайлап алыптыр. Биринчиси, токой ишинде анча тажрыйбасы жок болсо, экинчиси - Анарбаев дегени токойго таптакыр эле тиешеси жок экен дешет.
Топчукебиз пайгамбар жашынан небак өткөн адам, кызматка барбайм деп коюп кызматын тапты. Эми жаш өтүп калганда ошол кызматында Бакай ата сынында олтуруп иштеп, бүтүндөй бир мамлекеттин токойчуларына ата болуп, каалаганча өнүктүрүп-өстүрүп иштеп, кымыздан ууртап, карагайдын көлөкөсүндө жата бергени эп болмок. Маселени өтө эле кыргызчалатып салдым окшойт, калган сөз - официалдуусу Топчукенин өзүндөдүр, комиссиянын да айтары бардыр…
Баратбай АРАКЕЕВ






кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция 
6-июль, 2010-ж.:
1-бет
Ант берүү аземиндеги акылга сыйбас жоруктар атайын уюштурулганбы?
2-бет
БИЗ КҮТКӨН КҮН КЕЛДИ
3-бет
Декреттер менен эмес, мыйзам менен…
4-бет
Калыстыкты кайдан күтөбүз?
5-бет
Укук коргоочулардын өмүрү коркунучтабы?
6-бет
Ант берүү аземиндеги акылга сыйбас жоруктар атайын уюштурулганбы?
7-бет
Мурутуңа муз тоңгур...
8-бет
Сагынбек Абдрахманов,
Чүй облусунун губернаторунун милдетин аткаруучу:
"Ибраимова, Сариевдер мени
кызматтан алмакчы болуп…"

9-бет
Жаңы министр.
Аксы окуясы. 4 пансионат.

10-бет
Курмангазы Инсанаев,
Кыргыз мамлекеттик циркинин директору:
"Итти сыйласаң, килемге чычат!"

11-бет
Аргынбек Малабаев,
"Кыргыз темир жолу" башкармалыгынын башкы директору:
"Мен эч кимден коркпойм, анткени чындык мен тарапта"

12-бет
Келдибек Ниязов,
КРнын Эмгек сиңирген артисти, куудул:
"Кыргыз мамлекетинде жашаган сексен улуттун уулдары армияда кызмат өтөөгө милдеттүү"

13-бет
Ал элдин кулк-мүнөзүн
түшүнө билет...

14-бет
Сандан-санга
15-бет
Адвокатская контора Медетбекова:
16-бет
Кылымдар Асыкбеков,
комузчу:
"Өзүм чыгарган
беш күүм бар"











??.??