Кыргыз гезиттеринин жањылыктары •
Кыргыз гезиттери



п»ї

Каныбек ИМАНАЛИЕВ
Кыргызга деген кырк сөз
Эң туңгуч кыргыз жазмаларын элестеткен, Энесай тилинде ыргакталган К.Иманалиевдин "Каганат" китебинде кыргыздын кырк касиети белгиленип, өзүнчө бир насаатнаме иретинде кырк бөлүкчөдөн турат. Мында биздин байыркы элдин нарк-салты, баалуулугу, табият менен жуурулушкан жашоо эрежелери камтылган. Биз сандан санга ал кырк касиетти берип турмакчыбыз.

Оболу
Бул сөз кайда, качан айтылганы табышмак. Окустан колубузга тийди. Али ачыла элек табышмак…
Алтай, Хакас, Монгол тараптагы чааташ жазууларынын кыргызча көчүрмөсү шекилди. Баамдап көрүп, балким Манаска чейинки кыргыздын Ыйык табылгасы ушу болгой деп ой кубаладык. Не болсо да кыргыз тагдырына, рухуна жана эртеңине күйгөн кыргыз бар экен деп тамшандык.
Ким жазганын ким билсин…
Бир билгеним… кыргыз ууздай уютуп, кыттай кыйытып айткан эмеспи. Бир билгеним… бу сөздү кыргыз баласы ичинен кан өтүп, жүрөгү сыздап, жүлүнү муздап турганда айткан бейм…
Балким өз ичинен өрт чыгып, өз кыргыздан жат чыгып, улуу туусу жыгылып, азаттыктан ажырап, бармагын жара чайнап отурганда зар какшаган үнүм элге жеткей эле деп ташка чегип жазган чыгар…
…Бел-белесте удургуп, белде калган ушул сөз.
…Каган өлүп, калк өлүп, чөлдө калган ушул сөз.
…Куюн учуп, таш өлүп, чөлдө калган ушул сөз.
Тыңшап көрүң, миң жыл илгери дүйнө дүңгүрөткөн Улуу Кыргыз каганатынын дүбүртү угулаар бекен…
Каның кыргыз, жаның кыргыз, наркың кыргыз, эркиң кыргыз экени чын болсо шу үндү жүрөгүң менен тыңдаарсың.
…Бул сөз коргонордо чеп болуп берээр.
…Жоо менен алышсаң өрт болуп жанып берсе…
…Бийикке учам десең сабалаган канат болуп бергей эле.
…Татаал жолдо астыңа күлүк болуп бербей онан…
Кырк уруу, кырк уук кыргыз каганатынын түндүгүн көтөрөм десең кереге болуп жайылаар, чиркин…
Жолоочу! Сен сыңары тирүүлүктө баарыбыз жолдобуз. Атыңдын башын буруп, береги ташка, жүрөккө чегилген сөздөргө көңүл бөлсөң… Өзүңдүн ким экениңди эстейсиң, сага күч, дем берет. Атың да шайдоот басат. Жол тез арбыйт. Сен узак жолду жеңил-желпи, шыбагалуу, көңүлүң көтөрүңкү басып өтөсүң.
Жолоочу, эмесе жолуң жолдуу болзын!
Күн менен жерди, ай менен сууну көргөндөн кала элекпиз го.
Кыргыз экениме моокум канбай келем…
Булагына дайым чаңкап келем…
Сенде төрөлүш үчүн жан берүү да өлүм эмес го…
Таштар сүйлөйт, эшитиң.
Ташты тыңда, ал кумга айланып кете элегинде…
Анда эмесе жолго аттаналы. Байкаңар…
Күүгүң арыбас болзын.
Кыргызым, өзүң да арыбаң!
Азаттык биздики!
I
Көкө Теңир
Береги тоонун туу чокусуна чыгып, алдыбызга ак курут жайып, Теңирге тайынып турбуз… Тоолор… булуттар… суулар. Башка эч нерсе.
Теңир - жаратканга кеткен жападан жалгыз аяк жолубуз.
Бештин айында жумурай журтту чогултуп Көк Теңирге арнап аксарыбашыл айтып, арча түтөттүк. Теңирге сыйындык, улуулукка сыйындык.
…Теңирге сыйынганыбыз - ыйыктыкка тайынганыбыз.
…Теңирге сыйынганыбыз - арууланганыбыз.
…Теңирге сыйынганыбыз - ата-бабалардын
арбагына табынганыбыз.
Оо, зоболосу зор Теңир, телегейди тең жалгаң, жерди жалгаң, элди жалгаң!
Улук тоолор уңшуп улубаса экен…
Кичик тоолор муңуп муңдабаса экен…
Башыбыз бөөдө маң болбозын…
Бутубуз жөөдө чаң болбозын…
Оң маңдайдан Күн чыгат…
Сол маңдайдан Ай чыгат…
Ай толот. Кайра кемийт…
Күн чыгат. Ал да кемийт…
Теңирим гана эч кебелбей өз ордунда…
Күндөн да, айдан да, жылдыздан да теңирим бийик турат.
Кагандан калыстык кетпесин… Баарыга теңирим гана жалгыз күбө.
Тетири жүргөндү Теңирим сүйбөйт.
Теңир бизди көрүп, угуп, сезип, сынап тургай.
Теңирди тааный билсең жан-боюңа ырыс-кешик ыроолойт.
…Теңир гана ташбоорду боорукер этет.
…Коркогун жоокер кылат.
…Жалкоого эмгек, жалгызга ынак табат.
…Бузукунун тилин тыйат.
Теңир гана аталардын бабасы, бабалардын кубары.
Теңир чындыктын дал өзү эмеспи.
Биз табынып бүтөрүбүз менен ак жамгыр төктү. Алтын жамгыр экен!
Арууландык.
Теңир менен ынак болсоң, жаман ойдон алыс болгонуң ийги.
Атпай журтка тынчтык бере көр!
Теңирге жалган айтпаң!
Кесир сүйлөбөң!
Акаарат келтирбең!
Теңирдин бары анык эмей…
II
Умай эне
Илгертен улук Теңирден кийин ыйык Умай энеге табынабыз. Умай эне уул төрөдү. Бала бакырып көз жарды. Ымыркайдын киндигин кесип, сары май оозантты. Түн баласы кирпик какпай бапестеди.
Умай эненин эмчегинен сүт акканда эгинден мол түшүм болду.
Кызырдуу Умай эне ооруганды айыктырды.
Оң эмчегин өз уулуна берди. Ак уузун тең бөлдү. Сол эмчегин жетимге эмизди. Ак сүтү түгөнбөдү. Оны эмген ымыркай эми баатыр болду. Жараланган жоокерди ак сүтү менен эмдеп, өлүмдөн куткарганын көргөн эдик.
…Умай эненин ак сүтүн баарыбыз таттык. Саган да жетти.
…Умай эне мазак сөз укпады. Бөкпөдү. Өчпөдү.
…Уулдары жоодо жүргөндө эненин эмчеги сыздады.
…Умай эне сайма түрлөнттү.
…Умай эне алпейим, айжаркын, ай чырай, ак элечек эди.
…Умай эне каралдым, чырагым, кулунум деп
маңдайыбыздан сылады.
Жоодон жараланып жаным кыйналганда энемди эстедим.
Мээрими күндөй ысык эди. Көк асмандай кең. Теңирдей кең, жердей көтөрүмдүү, дарамети зор эди. Теңирдей айкөл, акыйкат эди.
Жети аркар жылдыз Алтын казык жылдызды айланып жаркырап турган болчу…
Табылгы гүлдөгөн учурда улук Умай энеден ажырадык.
Кан жутуп, ичибизден зил өтүп турдук го.
Баарыбыз таштай муздап турдук. Жаш менен кан аралаш жерге тамчылады. Кабыргабыз кайышты. Жер майышты шонда.
Умай эне көмүлгөн жерден жылкычы чымчык учуп чыкты.
Ыйык умай энебиз өлбөптүр, ал түбөлүккө
кайып болуптур.
Умай эненин жай ташы күн батышта. Ол жакты күндө карап умтулам.
Күн чыгат. Умай энени эстейм…
Күн чаңкаят. Умай энени эстейм…
Күн батат. Умай энени эстейм.
Күндө тийген күнүм эди!
Эне сүтүн унутпаң!
Эне сүтүн сыйлаң!
Жылкычы чымчыкка таш ыргытпаң!
Энеден ыйык эмнебиз бар.
(Гезитибиздин кийинки санында
Сөз, Биримдик, Боз үй касиеттери тууралуу
сөз болот)





кыргыз тилиндеги гезит "Көк Асаба"
email • архив • редакция 
2-март, 2010-ж.:
1-бет
"Актык" суусундугунан
айыккандардын пикири
2-бет
Комуз күүлөрү нотада
3-бет
Улуу дастан касиети
4-бет
Философско-религиозная система кочевников:
Тенгрианство

5-бет
Эл биримдиги жана курултай
Эмил Каниметов,
философия илимдеринин кандидаты

6-бет
Каныбек ИМАНАЛИЕВ
Кыргызга деген кырк сөз

7-бет
Таттыбүбү жана Динара
Ракыя ЖУСУПОВА,
"Эрайым" аялдар коомдук бирикмесинин төрайымы

8-бет
Жаз-майрам, аял-майрам…
Айымдарга

9-бет
Саймадагы түпкү башат
10-бет
"12 жашымда "Кудайга жалынып "ыйлачумун"
11-бет
"Бул бала "Карамолдо экен"
12-бет
Возможность или неизбежность
14-бет
Дартына даба тапкандар
15-бет
Багы?ды ачсын балкитеп!
16-бет
Көөдөндө










??.??