presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар


 Таанышуу жарыясы


№12, 22.04.08-ж.
  Кыргыз көчү

Дүйнө цивилизациясынын башаты болуп көчмөн цивилизация турганын көпчүлүгүбүз анча биле бербесек керек. Биз бүгүн байыркы кыргыз эли басып өткөн тарыхый жолу, дини, маданияты жана бүгүнкү - эртеңкиси жөнүндө ой толгоп, улуу устатыбыз Мамат Болот агайдын мазмундуу маалыматтарынан далил кармап, эл алдына алып чыктык. Азыркы жол издеп турган ар бир кыргыз атуулуна, мамлекетке зор пайдасын тийгизет деген үмүттөбүз.

Дүйнөлүк маданияттагы көчмөн элдин көөнөрбөс орду
Биз алгач "рух" деген сөздүн маани маңызын ачып алалы. Рух деген сөз мынабу материалдык дүйнөнүн маданиятын түшүндүрбөйт. Бул сөзсүз идеалдуу дүйнө менен шартталган эки дүйнөнү бир караган маани. Ооба, кыргыз руху дүйнөлүк бийиктиктерин, диндердин, тереңдеп кеткен тамырлуу философиянын деңгээлине жетип, дүйнөлүк маданиятка ой серпип жатат. Бирок руханий бийиктиктин өзү татаал нерсе. Акылды үчкө бөлсө болот. 1. Подсознание (түпкүр акыл) 2. Интеллект (Физикалык дүйнөдөгү күндөлүк акыл, здравый смысл) 3. Руханий акыл. Руханий акылдын бир нече тепкичтери бар. Мына ошол акыл-эс деңгээлине жеткенде гана адам баласы ак менен каранын, душман - дос, бийик менен пас, узун менен кыска карама-каршылыктарынан дүйнөнүн бүтүн биримдигине умтулат. Руханий акыл - эс адамды сактап калат. Эгер рух болбосо адам топурак дене, жер элементи гана. Адам жарымы жерден, жарымы ааламдык нурдан турган феномен. Демек адам баласы башы менен Кудайдан келген нурдан, буту менен жердеги материалдык дүйнөдөн турат.

Канча диндерди башыбыздан өткөргөнбүз?
Байыркы кыргыз жөн жүрбөстөн өз жолунда Зороастризм же болбосо Зороастр пайгамбар динине сөзсүз урунган. Анда Теңирчиликтин элементтери бар. Иран менен Туран бир тууган элдер. Бир кездерде баары ири тектүү элдер болгон. Бири көчмөн, экинчиси көчмөндөн барып отурукташкан маданиятка өттү. Көчмөн менен отурукташуу маданиятынын карама-каршылыктары ошондон пайда боло баштаган Зороастр экөөнө тең пайгамбар болгон. Ал биздин ыйык жер Ысыккөлдөн кеткен. Демек кыргыздардын диндери Теңирчилик, Зороастризм, Христианчылык, кийинки Мусулман дини.
XI кылымда биз кайра артка чегиндик, Чынгызхан кайра бизди Теңирчиликке алып келди. Ошентип кыргыз бери дегенде 5 динди өз жанына, рух дүйнөсүнө сиңирген. Ошондуктан кыргыздын библиясы, кураны жок. Бирок кыргыздын жер үстүндө тең келгис эң сонун эпостору бар. Бир сөзү атка бергис макал-лакаптары бар. Ушул макал-лакаптарды окуганда дзен же болбосо чань буддизмдин табышмактуу суроо жооптору сөзсүз бар.
Мындан он беш жыл мурун христианчылык менен мусулманчылык, мусулманчылык менен буддизм, буддизм менен индуизм бири-биринен кыйла алыс болчу. Азыркы мезгилде баары ушунчалык кысылып тургандыктан, улуу диндер синтез болчу жолдорго акырын баратат. Орустардын, Индиянын, Кытайдын, суфизмдин (ислам) грек-египет мистерияларынын эзотерикалык (жашыруун ыйык окуулар) окууларын кыргыздын ийкем тилине салып, өз эне тилибизде байымдап дилдерибизден өткөрмөйүн ыйык окуу болуп бербейт. Демек, биздин алдыбызда рухий багыттарда бел чечпей иштей турган жарык нерселерибиз алдыбызда турат.

Боз үй ааламы
Кыргыздын боз үйүндө, мечит, чиркөө, храмдар менен бир туугандай мүнөз бар. Кызыгы анын көзү төбөсүндө. Түндүк тарапты кыргыздар Кут деп айтышынын өзүндө терең маани бар. Түндүк уюл жана кыргыз боз үйүнүн түндүгү - биринчиден түндүк уюл да жердин чокусу - төбөсү болуп эсептелет. Боз үйдүн түндүгү да төбөсү. Түндүк уюл - аалам менен жер кошулган (контакт). "Алтын казыкты"түз тиктеп турган ыйык чөлкөм.
Зарыл кезде бүт ажырайт, бүт чечилет, которулат, кайра калыбына келет. Мындай ыңгайга жооп берген үй-жайды адамзат ойлоп таба элек. Ким боз үйдө уктап, Жараткандын күчүн, көчмөн дүйнөнүн маңызын түшүнсө, ачкөздүк эмес, айкөлдүк бул дүйнөдө конок экенибизди түшүнөбүз. Адам өзүн цемент дубалдуу менменсинүүсүнөн чыгарып, асман жер менен бирдейликке жетишет, туруктуулукту сезет.

Биз бүгүн…
Азыркы анык жол табалбай турган экономика, саясатыбыздагы башаламандык, замандын аныкталбай турушу көп залалын тийгизүүдө. Бир жагынан кызыктуу, экинчи жагынан кара мезгилдин келип калышы… Жаман болмоюнча жакшылык болбойт. Чириндиден гүл өсөт. Сазга лотос деген Индиянын сулуулук символу болгон гүл өсөөрүнө биз бөркүбүздөй ишенүүбүз зарыл. Биз кор кылып жаткан кыргыз руху 5-10 жылдан кийин таптаза, ушунчалык бир жаркылдаган бүтүн дүйнөнүн руханий казына алдына "жылт" этип көрүнө турган учурлар сөзсүз алдыда. Андай нерселер көрүнө баштаганда кызык иштер болот. Кас-кас турган демократиябыз дүйнөлүк океанга барып куюлат. Руханий агарууга, аалам жарыгына чыгып алсак, бүгүнкү күндөрүбүздөгү экономикалык саясий кризисттер жаман түш сыяктуу өзүнөн өзү жоголот. Дүйнөлүк казынаны өздөштүрүүгө Рерихтер мисал. Алар Гималай алдындагы өрөөндө жашап, "Урусвати" деген адамды жалпы фундаменталдуу изилдей турган руханий илим изилдөө институту болгон. Бизде да дүйнөлүк руханий жана ден - соолук системаларын изилдеген, мейли йоганы, мейли христианчылык, мусулманчылык, дзен, чань буддизм, айтор дүйнөдөгү Алла Таалага алып бара турган жарык окууларды изилдей турган борборлорубуздун болушу зарыл. Мына ошол борбор түзүлгөндөн кийин кыргыз адамына эмне керек экендиги билинип, стратегиялык багыттары ачылып, негизги маселелердин башына казык сайылат.

Улуу тоолорубуздун "Түбөлүк материк" атанган сыры
Байыркы кыргыздар Нур тукуму. Күн эли деп тарыхка жолу түшкөн. Түбү түндүк уюлдан башталган арийлер менен байланыштуу. Жер киндиги аталган түндүк уюл - азыркы Алтай, Саян, Тибет, Тянь-Шань, Алай, Уммалай (Гималай) Гиндушка бүт дүйнөнү каптаган топон суу толкуп жетпеген. Түндүк уюл азыркы илимде айтылган. "Түбөлүк материк" биздин топон суудан берки Ата-Мекенибиз. Мындай маалыматтар А.Жакшылыковдун "Кыргыз жолу" китебинде кеңири баяндалат. Көрсө, кылымдап кыргыз элин тоо сактап келген экен. Адам жаратылышты гана эмес , өзүн-өзү ачыш керек. Адамзатка Гималай тек гана бийик жер, алп тоо эмес, жан досту жогорку түбөлүккө ачып чыгып кеткен руханий жер экени небактан маалым. Ала-Тоо, Алтай да ушул мааниде руханий жактан кадырланат, ошондуктан Түбөлүк континент. Актыкка жалгашкан Теңир тоонун сыры! Мына, Теңирге умтулган адам дили.
Тарбияны эненин кардынан баштап, өлгөндөн кийинки өмүрлөргө чейин алып баруу зарыл. Анткени, жандын өлбөстүгү аксиома болуп калды. Ошондо гана жеткилең инсандарды тарбиялай алабыз. Кыргызды өзгөртүүнүн супер менталдык (сверхразумный) же жогорку акыл-эске алып келүү жолун табуу эненин курсагынан баштап руханий кыймылды көзөмөлгө алуу учурдун талабы.
Дене менен жан тазалыгына жетмейин биз артка кетип, алдыга жылалбайбыз. Бизде кара күчтүн кайраты даарыган эмес, рухий тарбиясын алдыга чыгарсак, ошолор гана кыргыз руху, идеясы деген аталышка татыктуу боло алат.




Өз жолун өзү издеген жаш канат
Талант дегениң ташкындап чыкса эл сыймыгы. Жаман көздөн алыс болсо, Иса Өмүркулов кыргыздын атын кыйла жерге угуза турган келечектүү жаш канаттардан. Эң негизгиси Исанын ыр стилинде жогорку профессионалдуулукка умтулган зор максат бар. Ал ошонусу менен көпчүлүктөн айырмаланып турат. Элибиз да таза үндүү музыканынын булагын сагынды. Калжы-кулжу, эси кеткен эстрада менен алыска баралбайбыз.
Өмүркулов Иса Эмил уулу 1995-жылы 25-июнда Бишкек шаарында төрөлгөн. 1-7-класска чейин хореографиялык училищада окуган. Азыр борборубуздагы №40 мектепте окуйт. Аны менен катар №4 музыкалык мектепте билимин тереңдетет.
Төрт тилде ырдайт, (кыргызча, орусча, англисче, италянча) фортепианодо жана комузда кол ойнотот. Биз анын апасы Лира Жаналиева менен аңгемелешкенбиз.

Музыка дүйнөсүнө жасалган алгачкы кадам
Жети балам бар. Алардын ичинен эч кимисинин Исадай жөндөмдүүлүгү байкалбаган. 8 жашында кафеде музыкант болуп иштеген бала менен барып ырдагым келет деп таенесинен суранган. Ал макул болбой урушуп коюптур. Кафе бизге жакын эле, кечке маал издеп таппай калдык, кечигип жатат, корко баштадык. Жан алакетке түшүп издеп жүрсөк, бирөө айтып калды, кафеде иштеген музыкант менен кетип бараткан деп. Барсак эл алдына чыгып ырдап жатыптыр. Ошондон кийин ыр дүйнөсүнөн кайтпарын түшүнүп, ошол багыттагы жөндөмүнө жараша музыкалык багытка бурулуп, вокалга, хорго, фортепианого бара баштаганына шарт түздүк.

Комуздан дүйнөлүк классикага
Дүйнөлүк классиканы үйрөткөн мугалими - Ирина Соболева. 9 жашында "Сыймык" деген ыры менен конкурста жеңип алып, акчалай жана башка сыйлыктарга арзыды. Ал ырдын сөзү: К.Урманбетовдуку, обону: Т. Чокеевдики "Баарын билгим келет" телекөрсөтүүсүнө чыгып жүрдү. 10 жашында "Волшебная страна" деген КТР дин конкурсунда гран-прини утту.
Комузчу Зайнидиндин карындашынын үйүнө барып калсак, комуз илинип туруптур. Иса комузду алып эле көңүлүндөгү обонун терип чертип койду. Ошондон кийин комузга да барат. Өспүрүмдүк мезгилден өтүп, балакатка жеткенде (переходной возраст) бир жыл ырдабайт. Музыкалык мектепке бара берет. Бирок азырынча Исанын андай мезгили баштала элек.
Соткасына кыргыздын "Ой, булбул", "Күйдүм чок", "Даанышман", "Сары-ой" деген классикалык ырларын жазып алып угуп жүрөт. Ырларды туура ырдоо үчүн мындай нерсе ага керек. Негедир жалаң эски ырларды угат. Улуттук консерваторияга барып италянча ырдоонун ыкмаларын үйрөнөт. Италиялык атактуу ырчы Лобертино Лореттинин "Жамайка", "Соле-мио" жана "Ава - Марияны" аткарып жүрөт. Англисче "Арабески" ыры менен былтыр жаңы жылдык "Голубой Огонекто" чыкты.

Исанын ыр жандуулугу таятасынан
Иса ырдагандан кийин бир жолу жаныбызга экс-омбудсмен Турсунбай Бакир уулу келип, "Ой азамат деп мактап, кандай жардам керек болсо мага келгиле" деген. Ал Лобертино Лореттинин чыгармаларынын күйөрманы экен. Кийин биз ага кайрылсак И. Абдразаковдун "Апакем" деген ырына клип тарттырганга демөөрчүлүк кылды. Андан башка "Белый снег", "Детство" (А.Азимовдуку) ырларына клип тартылды.
Кыргыз ырларынан Т.Эшбаевдин "Ай, эжеке", Т.Казаковдун "Алтын балалык" жана патриоттук темада "Кыргызстан" (А.Айтиев), "Алга, Кыргызстан" (С.Молдоев) деген ырларын аткарып жүрөт.
Исанын музыка жандуулугу таятасы Жаналиденби деп ойлоп калам. Ал киши да өмүрүн искусствого арнаган инсан болгон. Анын обонунан жаралган "Марсиана" деген чыгармасын аткарып жүрөт. Буюрса май айында жеке концерти менен элге чыксакпы деген ойдо турабыз.

Даярдаган
Алмазбек Эркебай










??.??