presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар



№16, 21.05.08-ж.
  Жаңырган издер

Кулан сулуу
Өткөн тарыхка кылчайып карасак, ар бир учурдун өзүнүн мыйзамы, салты болуп келгенин тана албайбыз.
"Баарын убакыт даарылайт" деп айтылгандай, убакыттын өтүшү менен эмне деген гана өзгөрүүлөр болуп өтпөдү. Бул дүйнөдөгү жашоо сапары карыган адамдардын ордун кийинки муун толуктап, күн өз нугунда айланып өтө берет тура.
Бизге чейин тоолуу аймагыбызда, сууга бай өлкөбүздө кимдер жашап өтпөгөн. "Баарынан эне улук" демекчи бул дүйнөнүн туткагы болгон аялзаты жөнүндө сөз учугун баштап, тарыхта ысмы калган кыргыз айымдарынын басып өткөн жолунан кийинки муундарга сабак болсун үчүн үстүртөн баян кылып кетели деген изги ойдо, ушул рубриканы ачтык.

Кулан сулуу айтылуу Ныязбектин сегизбегинин бири хан Ормондун жалгыз кызы болгон. Бирок, "Мен хандын кызымын" деп ашыкча эркелебеген өз ордун билип, энеси Кусубалдынын тарбиясында кыз адебин сактап бойго жеткен. Сулуу кыз кимдин гана көзүнө урунбайт.
Кулан сулуу узун чачына чач учтук байлап, боюна жараша кийим кийип, көз тойгондой көркөмдүктү айланага тартуулап, кылыктана басканда көз кыйыгы менен карагандар ичтеринен гана сызып тим болушуптур. Анткени, хандын кызына ким даап сөз айта алат. Болгондо да хан Ормондун ыргыткан ташы өйдө кулап, зоболосу өсүп турган маалда Бугу уруусунун эл билерманы Боромбай көптөн бери ичине катып жүргөн сырын иш жүзүнө ашыруу убагы келгенин билип, алгач байбичесине сөз учугун чыгарды.
Жүз канат ак боз үйдүн төрүндө, кош жаздыкка чыканактап жаткан Боромбай алдыдагы кесе толо куюлган кымыздан алгач ууртап, керектүү сөз айтчудай сөзүн таптап барып, бир жерди теше тиктеген тейде:
- "Ыя, байбиче, сен кандай ойлойсуң? Минтип убакыттын өткөнү менен уулубуз Өмүрзак дагы бойго жетип, бизди келиндүү кылчу убак келди. Тээ илгертен бери "Катын албай кайын ал" деп айтылган кеп бар эмеспи. Анын сыңары Өмүрзакка тектүү жерден аял алып берели. Эгер сен макул көрсөң Сарбагыштын ирдүүсү, Ныязбектин уулу хан Ормондун жалгыз кызы Куланга куда түшсөк кандай болот" - деп Боромбай сөздүн ток этээр жерин айтты.
Байбичеси ишин уланткан калыбында:
- "Хан Ормон сени теңине алабы? Жалгыз кызына куда түшкөндөр болсо керек". Боромбай бул айтылган сөздү укканда көзүн алайтып:
- "Эмнеге теңине албайт экен. "Кызды сураганга, кымызды ичкенге бер"- деп айтылган кеп бар. Эгер Ормон хан мени теңине албаса өзү билсин. Эртең айыл аксакалдарын жаныма алып, алдыга мал айдатып, кызына сөйкө салып, кудалашып келем"-деп, сөзүн чукул бүтүрүп, алдындагы кесе толгон кымызды дем албай тартып жиберди. Байбичесинин сөзүнө азыраак териге түшкөнүн билгизип. Байбичеси күнөөсүн мойнуна алып:
- "Бул сунушуң мага абдан жакты. Ар нерсени бир тараптуу албаш керек. Баарына калыс ой-жүгүрткөн жакшы"- деп актангансып сөз улады.
Боромбай, ордунан шайдоот туруп, этегин кагынып, сыртка чыкты да, мамыда байланып турган атына минип, акылдашканы Тилекматтын үйүн көздөй бет алды.
Теке айынын аяк ченинде Боромбай акылга дыйкан беш-алты адамды ээрчите, уулу Өмүрзакка аял алып берүү максатын көздөп, Хан Ормондун үйүнө Көлдөн, Кочкорду көздөй жол тартты. Тээ илгертен кыргыз калкынын салты эмеспи келген мейманды тосуп алып коноктогон. Хан Ормон кызыр эм тай сойдуруп Бугу уруусунун жакшыларын түзүк кабыл алып, алардын келген максатын укканда, ой басып туруп калды. Хан Ормон эмнени ойлоп жатканын билгенсип Боромбай болор-болбос үн чыгара жөтөлүп, үнүн жасап алып сөз баштады:
- "Ханым, "Кыздын барар жери күйөө, буудайдын барар жери тегирмен"-деп айтылгандай кыз киши конок, бирөөнүн бүлөсү. Мен сиздин абалыңызга түшүнүп тарам. Жалгыз кызыңызды жаныңыздан чыгаргыңыз келбей турганын. Кыз ата менен энеге күйүмдүү келет эмеспи"- деп бир топ маанилүү сөздөрдү айткан болду. Хан Ормон оор онтоп:
- "Боромбай сен туура айттың. Көрсө кыз бирөөнүн бүлөсү деген чын экен. Мен ушуга чейин билбептирмин. Ар нерсе башка келгенде гана анын негизине түшүнөт турбайбызбы. Канча келин алдым, бирок, кыздын үйдөн чыкканына эми гана баам салдым"-деп Хан дагы бир топко үн катпай олтуруп, бир топто гана ордунан козголуп:
- "Боромбай, мен сенин сунушуңа каршы эмесмин. Бирок, бул нерсени балдар өздөрү сүйлөшсүн. Жалгыз кызымдын көз жашын көрбөй узатайын. Өз көңүлү менен кетсин. Уулуңду жибер, экөө сүйлөшүп көрүшсүн. Жылдыздары төп келсе, анда мен каршы эмесмин"- деп калыс оюн айтты.
Бул сөздүн айтылышы менен ал жердегилер бир ооздон коштоп кетишти, уу-дуу болушуп. Боромбай сөз кезеги келгенде
- "Ханым, негизгиси сиз каршы болбосоңуз болду. Балдар биздин тилден чыга койбостур"- деп алдыны көрө айтты.
Ошентип болжошкон күнү Боромбай бийдин уулу Өмүрзак ат арытып, Хан Ормондун үйүнө күйөөлөп келип, жеңелеринин жардамы аркылуу Кулан менен таанышты.
Куланды алгач көргөндө эле Өмүрзак көзүн бар-бар ирмеп алды. Бой мүчөсү келишкен, бакыраң көз, орто бойлуу, ак жумалынан келген, узун кара чачы жарашыктуу өрүлгөн, музоо кирпик, көзгө толумдуу Кулан сулуу жеке эле Өмүрзактын эмес, ээрчий келген жигиттердин дагы көңүл сересин өзүнө бурган эле.
Айткандай, көргөн жанды бир караткандай чырайы бар Кулан уялыңкы кыз каадасы кылып, жеңелеринин коштоосунда жер караган тейде келген жигиттердин жанына басып келгенде, өзгөчө Өмүрзакка айлана -чөйрө Кулан менен бирге кооз көрүнүп кетти.
Эх, жашоонун керемети. Өзгөчө күчкө толуп, кыз жандоочу кези келген жигит үчүн сулуу, купулуна толгон кыз менен жолуккандан өткөн бакыт барбы. Өмүрзак өзүн канчалык эркин кармагысы келген менен ооз учунан учурашканы болбосо, жарытылуу деле сөз сүйлөгөнгө жараган жок.
Алгачкы жолугушуу аземи ийгиликтүү аяктап, Өмүрзак айылына келгенде Кулан жолуккандагы алгачкы убакыттан, коштошконго чейинки болуп өткөн окуяны улам эстей берген адат таап алды. Кыраакы Боромбай уулу Өмрзак кыз менен тил табышып келгенин, аны алгач көргөндө эле байкап, көңүлү жай алып, эртеси күнү эле ат чаптырып, күз мезгилинин алгачкы айында кудага келип, кызды алып кетүү жөнүндө кабарын айттырды.
Өмүрзак бир айга жетпеген убакта ушунчалык сүйүүнүн азабынан өңүнөн да азып кетти. Акыры күткөн убакыт да келип, көңүлү каякадыр алып учуп, таттуу кыялга жетеленип Куланга жолукканы эки жолдошу менен жолго чыкты.
Эртеси күн төбөдөн оогондо көптөн күткөн жолугушуунун себепкери болду. Бул жолу Кулан экөө ушунчалык жеңил сүйлөшүп, бири-бирине болгон арзууларын кенен айтышып, тээ кеч күүгүмгө чейин сүйлөшүп олтурушту. Ортодо эмне деген гана жагымдуу сөздөр айтылды. "Сүйүүнүн бир сааты бүтүндөй бир турмуш" деп айтылгандай Өмүрзак менен Кулан алыскы тоодон айдын нуру төгүлүп чыгып келатканда ордуларынан козголушту.
Бул күн эки жаштын эстен кеткис күнү болду. Албетте , буга чейин сүйүү сезимине кабылып көрбөгөн Кулан сулуу Өмүрзактын ар бир кыймылын, сүйлөгөн сөзүн эстеп, ашыктыктын бешигинде термелди.
Кыз балага алгачкы жолу өзүнө карата сүйүү тууралуу сөздүн айтылышы эмне деген гана сөздү ичине камтыйт. Айтканга оңой бирок, иш үстүндө кандай жүк артылат. Бирок, бул жерден биз азыркы жаштардын жеңил сүйүүсүн, ал кездеги таза-тунук сүйүүгө салыштыра албайбыз.
Ошондо, Кулан биринчи жолу күйөө жөнүндө ойлонду. Өзүнүн балалыгынын өткөнүн билип, ичи тызылдаганы менен Өмүрзактын элеси жагымдуулукту тартуулады. Канча жолу күн чыгыш тарапты уурдана карап, Өмүрзактын келишин күттү. Өзү хандын кызы болгондуктан, эч кимге сыр бербегени менен ичинен эзилип күтүү азабын тартты.
Ошентип, убакыт күзгө таяп, аяк оона айынын башында эки жаштын үйлөнүү аземи болду. Боромбай ойлогон оюна жетип, күтүрөтүп жылкы айдап келип, Куландын калыңын толуктап берип, үч күн өргүп жатып, Көлдү көздөй алып кетти.
Хан Ормон кызын узатып жатып кыз бирөөнүн бүлөсү экенине дагы бир жолу толук ишенип, өзүнчө ойго батты.
Жыл маалында Кулан кыз төрөп, ысмын Эркехан коюшту. Бирок, ошол бойдон Куландын согончогу канаган жок. Өмүрзак менен Кулан бардык жагынан жетишкендери менен башка жарды болушту. Ал эми Боромбайдын тилеги ишке ашпай калды. Анткени, "жээн тагайын тартат" деген кеп бар эмеспи. Анын сыңары Боромбай Хан Ормондун кызын келин кылып алсам, сыймык оойбу деп ойлогон эле да. Эгер Кулан эркек бала төрөгөндө Ормондун сыймыгы, бийлиги балким жээнине оомок беле ким билет. Муну Хан Ормон алдын- ала ойлоп, ырымын жасап койгон деген дагы сөз айтылып калып жүрөт. Анын чындыгы барбы, аны так айтуу албетте кыйын. Ал эми Өмүрзак менен Кулан өмүрлөрү өткөнчө бактылуу жашап өткөнү, али күнчө айтылып жүрөт.
P.S. Гезитибиздин кийинки санында белгилүү сулуу Жантай хандын аялы Акмөөр жөнүндө баяныбызды беребиз.
Бердикожо Бийназаров




  Жылдызыңыз жөнүндө толук маалымат

Жаачы (Стрелец)
(23-ноябрь - 21-декабрь)
Бул белгидеги адамдар абдан сөзмөр, адамды сыйлай билген, адамдар менен мамиле түзгөндүгү менен айырмаланышат. Аларга ачууланып таарынууга болбойт, себеби жамандыгы жок. Алардын күтүлбөгөн ыңгайсыз сөздөрү бейкүнөө адамды капа кылып аларын байкашпайт. Аларга катаал болбогула жаман ниети жок. Алардын байкоосуз кеп-сөзүнүн ары жагында абдан чоң акыл жана принцип катылган. Өткүр акыл, маалымдуулук жана максатка умтулуучулуктун өзгөчө айкашуусу аларды жеңүүчүлөрдүн тобуна кошот. Жаачылар жеткен дипломатиялык адам экендигине өздөрү чын ниеттен ишенет. Типтүү жаачы бардык нерседе ак пейил жана олуттуулугу алты жашар баладай. Ал абдан кыймылдуу, жаныбарларды, спортту, тездикти сүйөт. Кыймыл-аракети сезимталдыкты, тобокелчиликти абдан сүйүшөт. Белгиси от, ошондуктан алар көп сүйлөшөт, көтөрүңкү жана өзгөчөлүктүү болушат. Эреже катары ал бактылуу жана көңүлдүү. Ошондой эле өзүнө бирөө бийлик кылгысы келсе ачууланышы мүмкүн. Жаачылар күрөштөн эч качан качпайт, жардам да сурабайт. Өзүн эң сонун коргой алат.
Эркек - Жаачы
Мүнөзү тең салмактуу, философиялык натура. Жаачылардын белгиси - кентавр, көрүнбөгөн нерсени көзөмөлдөгөнү анын эки жактуулугун түшүндүрөт: бир жагынан абдан өнүккөн, экинчи жагынан- абдан жөнөкөй. Анда чоң турмуштук күч бар, абдан активдүү, аялга жагат. Кайраттуу, ооздукталбаган, укмуштуу окуяларды сүйөт, кыймылдуу. Көңүлдүү, ак пейил мүнөзүнө карабай, жете элек нерселери үчүн кусалыкка батат.
Жаачыларда бир нече таңгаларлык сапаттар болушу мүмкүн. Булар өтө ишенчээк, баёо, оптимист. Ал ушунчалык тез ишенгендиктен, көпчүлүк убакта көлчүккө түшүп калышат, эгер бардык убакта асманды карап алып, бийик максатты издене чуркай берсе көлчүккө түшүп кетүү оңой эле да. Бирок, сөздүн олуттуу маанисинде жаачылар кур кыялдуу эмес. Анын кыялын дайыма логика жана билүүгө кызыккандык коштоп жүрөт. Ал чынчыл эместикти сүйбөйт, дайыма адамдагы чыныгы баалуулукту издейт. Анын такыр душманы жок деп айтууга болбойт, бирок, башка белгидегилерге караганда азыраак. Анын ачык ой-пикирин уккандар таарынышы мүмкүн, бирок, анын ниетинде жамандык жок экендигин түшүнгөндүктөн тез жазылышат.
Жаачынын күнөөсү - бул анын байкабастыгы, көңүл бурбастыгы бирок, атайын жасаган катаалдык жок. Анын сөзү символикалык жебе сыяктуу эле түз. Ал ойлогонунун баарын айта алат. Адеп көргөндө эле, көңүлдөш болууга жарай турган аял экенсиз деп айтышы, сизди капа кылышы мүмкүн.
Жаачы - Аял
Эркектер сыяктуу эле бул белгидеги аялдар да эки түрдө болушат. Биринчиси эркек мүнөз. Ал дүйнөнүн баарынан спортту сүйөт. Баш ийбейт жана тынчы жок. Өзү иштиктүү, эптүү, шайдоот болгондуктан кандай кесипте болсо да ийгиликке жетишет. Искусствону, китепти, атактуу адамдарды сүйөт. Бардыгын жаркырата жасайт. Жаркылдап жалпы эрежеге сыя бербейт.
Сиз уккуңуз келгенди дайыма эле айта бербейт. Көп учурда сизди ачыктыгы, суроолору менен сизди оңтойсуз абалда калтырат, таңдантат. Ачык айрым ымалалуу аял. Өзүнө мүнөздүү болгон сүйкүмдүүлүгү менен жүрөгүңүздү ээлеп алса, кутула албайсыз. Ал дайыма бир аз бетке чабар, себеби дүйнөнү турган турушунда көрөт. Ар кандай абалда акылдуу ойду пайдаланып, ошол эле учурда бардык жакшы нерсеге ишене билүүчү бактылуу жөндөмүн сактоо ар кимдин эле колунан келе бербейт.
Ал эч качан алдабайт, а түгүл сиз чындыкты уккуңуз келбеген учурда да. Сиз менен болгон өткөн жолку кездешүү кандай өттү деп сурап көрүңүз. Анда мындай таңгаларлык сапат бар: ал буйрукту сүйбөйт, айрыкча эл көзүнчө, бирок, сиз бардык нерсеге бек болушуңуз керек, ал чабал эркекке чыдай албайт. Көпчүлүгү аны менен сүйүү жана достукту чаташтырат. Анда баш ийүүчүлүк жок. Бул аял өзүн ачык-айрым алып жүрүп, шайырсынбайт. Кандай сезсе ошондой сүйлөйт жана аракеттенет.
Анын көңүлү чөккөн убак адам чыдагыс, бирок, бул аз кайталанат. Ал чындап ыза болсо, кекерлүү болуп, сөздү аягын айтканча башын унутуп калат. Ал кейикчээл адам менен жашай албайт. Жаачы аял жөн эле ашкан идеалистка. Анын жолу тандаган максатты ишке ашыруу.

Кийинки саныбызда Текечер (Козерог)
жылдызын окуй аласыздар.










??.??