Сенин гезитиң!
№20, 17.06.08-ж.
  Жаңырган издер

Курманжан датка менен Чоко баатыр жолугушканда
Өткөн тарыхка кылчайып карасак, ар бир учурдун өзүнүн мыйзамы, салты болуп келгенин тана албайбыз.
"Баарын убакыт даарылайт" деп айтылгандай, убакыттын өтүшү менен эмне деген гана өзгөрүүлөр болуп өтпөдү. Бул дүйнөдөгү жашоо сапары карыган адамдардын ордун кийинки муун толуктап, күн өз нугунда айланып өтө берет тура.
Бизге чейин тоолуу аймагыбызда, сууга бай өлкөбүздө кимдер жашап өтпөгөн. "Баарынан эне улук" демекчи бул дүйнөнүн туткагы болгон аялзаты жөнүндө сөз учугун баштап, тарыхта ысмы калган кыргыз айымдарынын басып өткөн жолунан кийинки муундарга сабак болсун үчүн үстүртөн баян кылып кетели деген изги ойдо, ушул рубриканы ачтык.

"Уккан кулакта жазык жок" деп айтылгандай, чакан өлкөбүздүн түштүк тарабынан чыккан, бул жамы-журтубузга аттын кашкасындай таанымал, чыгаан инсаныбыз, маркум Курманжан датка жөнүндө кулакта кала тургандай маанилүү сөз уктук эле. Ошол уккан сөзүм цивилизацияны бетке кармап, чээнден чыккан жосунсуз жоруктардын күбөсү болуп аткан, байлыкка көпкөн, кээ бир айымдарга жана мырзаларга азыноолак сабак болобу деген аруу тилек менен колго калем кармоого туура келип отурат.
Ооба, ошол учурда Курманжан датканын ыргыткан ташы өйдө кулап, ити чөп жеп, зоболосу өсүп, жеке эле өз элине эмес, орус төбөлдөрүнө дагы барктуу болуп турган кези болчу.
Негизи эле эл эгеси болуп, элге алынуу албетте аялзаты үчүн көп эмгекти талап кылары бештен белгилүү иш эмеспи. Күйөөсү Алымбек датка дүйнө салганда, элди ээрчитип, баш-көз болуу ары жагында идиреги болгон үчүн Курманжанга жүктөлөт. Айтканга оңой болгону менен эл тагдырын көтөрүү оюн иш эмес экенине ким ишенбейт. Эл эгеси атануу сыймыгы күчтүү адамга гана татыктуу экени баарыбызга маалым.
Ошентип, Курманжан датка ириде кеп кылынгандай ысымы чыгып, эл оозуна алынып, төбөсү көрүнүп турган кезде Атбашынын болушу, кадимки Кыязбектин Сегизбегинин бири Рыскулбектин Кайдусунун Чоко деген эл эгеси ак жеринен, жалган жалаа менен Кыршыберге айдалып баратканын уккан Курманжан датка Чокону Сибирге айдатпай алып калуу керек деген ойго жетеленип, ойго чөмүлөт. Анткени, Чоконун кандай адам экенин Датка айым жакшы билчү тура. Алай жергеси менен Атбашы өрөөнү ат жол менен бир күндүк эле жол. Эгер Арпа жайлоосу менен каттаса.
Ал мезгилде азыркыдай техника жок болгондуктан, аттын күчүн көп пайдаланышчу экен. Ошонун себебинен "ат адамдын канаты" деген сөз калса керек. "Чоко менен Курманжан датка кез-кези менен даамдашып, элдин камын көрүшкөнү дагы түрткү болуп, Датканы дагы ойго салат. "Болгон кадырымды салсам дагы Чоко баатырды Сибирге айдатпай алып калам"-деп Чоконун өзүнө жолугууну максат кылып, анын алдынан тосуп чыгууга камданат. Элдин келечегин ойлогон датка энебиз ошол убакта бир топ түйшөлүп, ирдүү азаматтар Чоко баатырдай болуп, Сибирге айдалып кетип жатканы бүдөмүк ойдун кучагында калтырат. Ансыз деле ата-бабаларыбыз жердеп, мекендеген аймагыбызга көз арткан чет элдер ого эле көп болчу. "Өзү сары, көзү көк каапыр келээр" деп айткан даанышмандын айткан сөзү дал келип, өлкөбүздү орус басып алып, бийлигин жүргүзө баштаганы эле эл эгеси Датка айымдын көңүлүнө бүлүк салган.
Ачылып сүйлөбөгөн датка эмнегедир акыркы убакта түнт да болуп, сөзгө көп аралашпай, уйгу-туйгу ойго жетеленет. Андан дагы уулун көз көрүнөө даргага аскан орустардын жоругуна нааразы болгонун сыртына чыгарбай, ичинен гана санаа чегип, ичинен сызат. Убакыт келип "Чоко келатат" деген сөздү укканда, Датка өзү алдынан тосуп чыгып учурашат. Экөө азыноолак сүйлөшкөн соң, датка айым өзүнүн кадырын салып:
- Чоко мырза, келе колуңду бер-деп колун сунат:
- Мен сени Сибирге айдатпай алып калганга күчүм жетет. Сен өңдүү эл эгеси, туңгуюкта жол тапкан, эл ээрчиген адам, элге керек. Сенин Сибирге айдалып кетишиңе мен каршымын. Болгон кадырымды салсам дагы сени Сибирге жибербей алып калам-дейт.
Сөз кезеги келгенде Чоко баатыр Курмажан даткага чыпалагын сунат да, көзүнө тике карайт. Бул көз караштан датка жалтана түшүп, көзүн тартып алат. Чоко өзүнүн өктөмдүгүн көрсөткөнгө датка териге түшүп:
- Бул кандай жоругуң?! Мен сага түшүнгөн жокмун. Мени сенин келечегиң кызыктырат. Сага карата менин тырмактын агындай кара оюм жок дегенде, Чоко эч кебелбей, чыпалагын сунган тейде:
- Аял киши менен эркек киши качан кол алышчу эле. Ал турсун кол сунуп учурашуу салтта жок, аял кишиден жардам сурап бул жерде жүргөндөн көрө, Сибирге барып келген мен үчүн ыңгайлуураак. Мен сизден жардам сурап, сизге башымды аттаткандан алысмын. Баары бир башка бир өлүм. Ажал жетсе, бул жерде жүрсөм деле алат. Андан көрө моюнга салган жазмышты көрөйүн. Сиз капа болбоңуз, мен үчүн кам көргөнүңүзгө ыраазымын. Адамдын жакшы сапаты бир гана кыйынчылыкта билинет. Сиз кандай адам экениңизди дагы бир жолу көрсөтө алдыңыз.
Чоконун курч айткан сөзүн укканда Курманжан датка үстүнөн муздак суу куюп жибергендей абалда калат. Бирок, Чоко мырзанын маанилүү жана маңыздуу айткан сөзүнүн тереңине көңүл буруп төмөндөгүдөй ойдо калды. "А мен канчалык элге кадырым сиңип, эл эгеси аталсам да, мени "аял" деген сөз басып турат турбайбы. Бул жерден Чоко бутага тийген сөз айтты. Кап, эркек болсом өңүттө Чоко айткан сөздү укпайт элем"-деп аял болуп жаралып калганына өкүнгөн экен. Дароо башын жерден көтөрүп, Чоко баатырды кызыга карап:
- Чоко, мен сага ыраазымын. Баары бир манаптын тукуму манаптыгын кылат экен. Эркек деген нак сендей болуш керек. Аял кишиден жардам сурап, сен айткандай бул жерде жүргөнчө барсаң барып кел-деп, ичинен түтөп турса дагы, сыртынан сыр алдырбай Чокону узаткан экен. Бирок буга чейин ойлогон эле "Эгер мен Чокону Сибирге айдатпай алып калсам, менин жасаган жакшылыгымды унутпай эсине түйүп жүрөр"-деп. Ошондо датка биринчи жолу сөзгө сынып "алтын баштуу аялдан, бака баштуу эр артык" деп айтылган сөздүн түпкүлүгүнө толук түшүнүп, чарчаңкы көздөрү менен узап бараткан Чокону карап, таамай сөзгө баш ийген экен.
Айткандай аял кишиден эркек адам сөөмчөлүк өйдө жаралган. Аял кишини жаратканда бала төрөсүн, үй иши менен алек болуп, бала бакырасын баксын деп жаратканы ыйык Куранда деле жазылуу. Демек канчалык аял кишинин кадыр-баркы жогору болгон күндө дагы, эркек адамдын башын аттабаш керек экенин эсибизге түйүп койсок.
Бирок 70 жылдан ашык орус эли менен аралаш жашап калгандан бери салтка жана шарият жолуна көңүл бурбай баратканыбызды моюнга алышыбыз керек.
Төмөндө кеп кылынган Чоко баатыр башына иш түшүп турганда дагы, эл эгеси датканын жардамынан баш тартып "эркек" деген атты туу тутуп, намысты бек кармаганы эмне деген терең сөздү ичине камтыйт. Ал эми азыр аялдар менен кол сунуп учурашканды айтпаганда дагы үй күчүк болуп, өзү эле эмес, балдары менен аялына багылып аткан эркек сөрөйлөр "Мырза" деген атка татыктуубу?...
Чоко баатыр кийин Сибирге айдалып барып келген соң Курманжан даткага жолугат. Ошондо Чоконун жүзү жарык болуп, датканын сыйын көрөт. Датка сый тасмалдын үстүндө олтуруп Чокого айткан экен:
- Чоко, мен сага баа бердим. Бир арманым аял болуп жаралып калганым. Эгер эркек болгонумда, элге азыркы абалымдан он эсе барктуу болмок экенмин. Сен айткандай "аял" деген ат жана аялдын жасаган иши баары бир эркектикиндей болбойт тура. Буга бир эле мисал: Эгер мен эркек болгонумда сен менин тилимди алып, Сибирге айдалып барбайт элең. Сенин сөзүңдү уккандан кийин мен аялдык алсыздыгымды билдим. Сага сыр бербегеним менен сени узатып карап туруп, аял болуп жаралып калганыма өкүндүм-деп айтканда Чоко баатыр болоор-болбос жылмайып:
- Ар бир пенде маңдайга жазганын көрөт. Сиз аял болуп жаралганыңыз менен эркектер жасабаган ишти жасап, артыңызда эмгегиңиз калып атканына дагы шүгүр этиңиз-деп сөз менен датканын көңүлүн көтөргөндө, датка мыйыгынан күлүп:
- Бир чети туура айттың. Буга дагы шүгүр дейли-деп тим болгон экен. Чын-чынына келгенде илгери жоокер убагында эркектер өзгөчө намысты туу тутушуп, эл, жер мекен үчүн кан-жанын аябай, керек болсо кыйналган элге колдорунан келген жардамдарын берип, "эркек" деген атка татыктуу болушканы тарых барактарында кеңири жазылганын айтып сөз коротпой эле койгонубуз оң.
Чоко баатырдай намыстуу эркек азыр чанда болсо керек. Анткени өлкөбүздүн ат арытаар төбөлдөрү жер сатып, эки сүйлөп, намыска шек келтиргени көп сөздүн башын козгойт. Учурда "Баатыр" деп эр жүрөк адамды эмес тыйын эсептеген, акчаны көп тапкан адамды айтып калбадыкпы. "Курсагы ток бала сүйкүмдүү" деп айтылгандай, азыр эл үчүн күйгөн эмес, акчалуу адам барктуу болуп калганын ким тана алат. Курманжан датка айткандай "Аял киши баары бир аялдык кылат". Анткени, ажайыбы арбын ааламда жада калса жаныбарлардын дагы ургаачысы эркегине салыштырмалуу алсыз экенин басым менен белгилеп кетүү менен макаланын соңуна чекит койгум келди.
Бердикожо Бийназаров

P.S. Гезитибиздин кийинки санында аваз үндүү Мыскал Өмүрканова жөнүндө баяныбызга көңүлүңүздөрдү бурабыз.




  Жылдызыңыз жөнүндө толук маалымат

Балык (Рыба)
(20-февраль - 20-март)
Мүнөзү сырдуу, назик туюм. Нептун бул белгиге карама-каршылыктын кескиндигин берет, тынчы кеткендик, өзү менен өзүнүн тынбаган күрөшү. Юпитерден бактылуу тагдыр жана акылдуулук ыйгарылат. Бул карама-каршылыктуу таасирден балыктар көңүлдүн азабын, тынчсызданууну, кусалыкты туят. Бул ошондой эле гумандуулуктун жана өзүн курмандыкка берүүнүн символу. А түгүл байлык да алардын көңүлүн өзүнө бурбайт. Айрымдары бай колуктуга үйлөнсө, акчалуу болушу мүмкүн. Негизинен алар акчага каршы эмес. Андай мүмкүндүк болуп калса кабыл алышат, бирок ага өздөрү умтулушпайт, себеби байлыктын убактылуулугун башкалардан жакшы түшүнүшөт. Алар миллионер болууга умтулушпайт, бирок миллионердей жашагысы келет, философиясы ушундай. Типтүү балык ач көз эмес, бирок күчү аз, келечекке абдан бейгам мамиле жасайт.
Тегерегиндегилерге өздөрүнүн жоругу жана жалкоо жумшактыгы менен жакшы элес калтырат. Эгер агым менен сүзүүгө тоскоол болбосо, турмуштагы ар кандай чектөөлөргө кайдыгер. Деги балыктар көптөгөн маанилүү нерселерге кайдыгер белги. Аларды бирдеме жасатуу өтө кыйын.
Албетте, аларды такыр эле сокур, мүнөзү жок деп атоого болбойт. Андай эмес. Эгер анын ачуусун келтире алсаң кер-какшык айтып, куйругу менен ачуулу ургулап, суунун бетине тегерекче жасайт.
Ар бир балык үчүн турмуш зор сахна. Алардын арасында чыныгы таланттуу адам көп, эң сонун эске тутуу жана окуяны алдын ала сезе билүү жөндөмү бар. Алардын кеңешин уксак болот, бирок пикирлешүү кыйын, анткени алар өз атына айтылган сынды уккусу келбейт. Өз кубатынын көбүн туугандарына сарпташат да алардын оор жүгүн өзүнө үйүп алышат.
Эркек-Балык
Интуициясы логикага караганда жакшы өнүккөндүктөн өздөрү-өздөрүнө отчёт бербей туруп, алар тегерегиндегилерди көзү ачыктыгы менен таңкалтырат. Жасалганы сүйүшөт, жоомарт, меймандос, бирок көп учурда көңүлсүз. Эгер тагдыры бала күндөн дурус болсо, анда адилет, ак ниет, чыныгы дос. Эсте тутуусу жакшы, илимге жөндөмү бар. Эгер сиздин балык-күйөөңүз өзүнүн деңгээлинин жогорулоочу учурун билсе, агымга каршы умтулуудан эринбесе, анда сиз эч ким болбогон бакытта жашайсыз, сизди даңк жана байлык күтөт.
Бардык балыктар эле кыялкечтер эмес, бирок көпчүлүгү ушундай. Ошентсе да үмүт бар, себеби турмушта үмүткө дайым орун болуш керек. Эгер балык турмуш үчүн акча табууда иш менен алектенүүгө туура келсе, анын интуициясы акыл менен айкалышып, атак, урмат, атүгүл байлык алып келе алат.
Өз ойлорунда алардын көпчүлүгү эптүүмүн деп ойлошот. Аларда керектүүнүн бардыгы бар: сүйөнгөн кыялы, бир бөтөлкө шарап, бир бөлкө нан. Мындай диета албетте аялына жакпайт. Ошондуктан мындай эркек менен жашасаңыз сизде эки жол бар. Балыкка бир нерсе гана керек, ал анын жагымсыз абалын жеңилдетүү. Ал жардамды сизден күтөт. Башканын бактысыздыгын табияты ушунчалык көп кабыл алгандыктан, алар анын көңүлүнө сиңип калат. Мындай көңүлү жумшак болгон кишинин жашоосу психикалык планда абдан оор. Өзүнө жүрөгүн ачкан кишинин башынан өткөндөрдү ушунчалык даана туят. Ошондуктан узак убакытка эс алууга муктаж. Ал сулуулукка суктанат. Сүйүүдө ага сүйүү жана ишеним жөнүндө дайыма далилдеп туруу керек. Ал эми өзүңүздүн арыз-арманыңызды төгүп жибериңиз. Анын үмүтүн, кыялын түшүнө тоскондо кубанычта болот. Бактылуу үйбүлөчүлүк менен аны колдоого алыңыз.
Аял - балык
Бул аялдан татынакай, сүйкүмдүү, ачык келишимдүүлүктү табууга болот. Жасалганы, сулуу буюмдарды өтө сүйөт. Алардын көңүл абалы, ден-соолугу айдын фазасынын алмашуусуна байланыштуу болот. Ай толгон учурда турмуштук күчү, кубаты толуп, жаңы ай тууганда аларды алсыздык, кайдыгерлик ээлейт. Ички дүйнөлөрү бай.
Балык-аял менсинген эркек үчүн ыңгайлуу, тынч аял. Жолдун күүлдөгү, неон нурлары менен эч жалпылыгы жоктой сезилет, өзүнүн шооласы жумшак түтүндөй. Аябай аялзаадалуу. Эркектер ага ширеге тартылган аарыдай тартылат. Аны менен бир аз сүйлөшүү эле эркекке бошоңдоо абалын берет. Эч качан, эч нерсе үчүн эркекти күнөөлөбөйт.
Ал көп учурда кекерлүү, уу тилдүү. Дегинкиси ар кандай аялда көңүл абалы болот. Анткен менен урушчаак эмес назик болгон учурлары арбыныраак. Анын кайсы багытты көздөй жылаарын түшүнүш кыйын. Балык тереңдикти сүйөт деп айтышат. Ошондуктан сиз анын сырдуу ыкмаларын, сүзүүгө кайсы күч түртүп жаткандыгын билип койгонуңуз оң. Бул аял жетишээрлик күчтүү, бирок коргоосуз назик көрүнүштү анткорлоно түзө алат. Анда дайыма санаачыл өңдөнгөн кайдыгер көрүнүш бар.
Ал өзүнүн сүйүүсүн кимге да болсо ачык айтат: касапчыга, сатуучуга, короодогу мышыкка… Анын бир гана душманы бар, азыркы күйөөсүн тапканда таштаган эркеги. Мүмкүн ал менен кайгыдан акмакчылык кылгандыр, азыр болсо анын атын да эстебейт. Жүрөгү жок аялдар балыктар. Марттагы шамалдай анда көп түрдүү көңүл абалы болот.










??.??