п»ї
 Таанышуу жарыясы


Сезимай Алиева
Сен жана мен
Жанга күйгөн жандай дос…
Бир жарым айдан ашуун убакыт окуусунан калып, мектепте өтүп жаткан практикасын жыйынтыктабай кеткени үчүн санааркап жүргөн. Бирок "жүйөөлүү себеп менен..." дешип деканат да окуусун андан ары улантып кетүүгө мүмкүнчүлүк берди. Анын абалын мугалимдер да туура түшүнүшүп, аёо менен мамиле жасашты. Группанын көзүнчө сөз айтсак ыйлатып, көңүлүн ого бетер оорутуп албайлы дешип, коридордон кездешип калганда өздөрү биринчи ал-жайын сурашып, жубатып жүрүштү.
Курбулары да жакшы жөлөк-таяк болушту. Жалгызсыратпай, кезектешип жаныңа жатып туралы дегендерине Сүйгөн каршы болуп "Качанга чейин менин жаныма кароол болмок элеңер? Күйөөлөрүңөр эмне дейт?! Ансыз деле жакшы эле каралашып жатасыңар" деп койду.
Үй ээси Танянын да ичкени азайбаганы менен баштапкы мамилесинен жазган жок, тескерисинче, өнтөлөп, мээримин төгүп:
- Күйөөң өлбөй турган жигит эле, бул да болсо тагдырдын башка салганы...Көтөрбөскө аргаң жок. Эми сен күчтүү аял болушуң керек. Окууңду жакшы бүтүр, курсагыңдагы балаңды аман-эсен көз жарып, анан ошол балаң үчүн тырмышып иштеп, жашашың керек! Азыр болсо үйдөн кам санаба, деле ойлонбо. Кош кабат сени сыртка чыгарып койсом мени арбак урбайбы! Акча да албайм, өз үйүңдөй көрүп каалагандай жаша. Сенин мага караан болгонуң эле керек. Сыртта калсам суукка тоңдурбай сүйрөп кирип жаман төшөгүмө жаткырып койсоң болду, - деп жашытты. Арактан башка жыргалы жок бул арык аялга кантип ыраазычылыгын билдирерин билбей, кучагына кысып, өпкүлөп:
- Рахмат сизге, боорукерлигиңизге... Бирок сизге деле акча керек да. Миң сомдой берейин, керегиңизге жаратыңыз. Анан экөөбүз эки башка казан аспай эле меникинен тамактанып жүрүңүзчү. Дуулатыма жасагандай болуп сизге да бапестеп жасап жүрөйүн. Болбосо эми мен кимге тамак жасайм, ким менин тамагымды мактап ичип, ким мени чекемен сүйөт?!- деп буркурап ыйлап жиберди. Таня араң дегенде сооротуп, ыйын басты.
Муңга батып муздак төшөктө көз жашын төккөн күндөрүнөн азга болсо да арачалап, өз кишидей мамиле жасаган жакшы адамдарга жолуктуруп койгону үчүн кайра туруп Жаратканга ыраазы. Андайда көз ирмемчелик убакыт мурун эле "Эмнеге мени, эмнеге мени андан айрыдың?! Акыр түбү ажырата турган соң, бизди эмнеге табыштырдың?!Кай күнөөм үчүн мени минтип жетим, жесир атка кондуруп, кай жазыгым үчүн боздотуп койдуң? Калыстыгың ушубу?!" деп нааразы болуп наалат айтканын унуткарып коёт. Турмуш-тырмыш дешкендей бар ызасын ичине катып, жүрөгүнүн астындагы баласы үчүн жан үрөп жашоого айласыз моюн сунду.
Кечээки күндөрүн эңсеп, куса болот, бүгүнкүсү жүрөк сыздатып, эртеңкисинен коркот. Доктуру да "каның аз экен, көп баспай, жакшылап сактан, боюңдан түшүп калуу коркунучу да бар" деп толтура дары- дармек жазып берген. Сабагымдан кала албайм деп ооруканага жат дегенине көнгөн жок. Дарыканага кирип акчасын эсептетсе бир топ акча болот экен. Акыркы акчасына алып алса, андан ары кыйналып каларын ойлоп, эмне кыларын билбей эки анжы болуп туруп калды. Стипендиясына да көп бар. Акыры доктурдун сөздөрүн эстеп, ичпей койсо баласы түшүп калчудай болгон ойдон кадимкидей чочулай, бүт алып, үйүнө кайтты. Дарбазанын жанында токтоп турган машинени көрүп "бул ким болду экен?" деп шашыла басты. Андан чыга калган Эдилди көрүп эле көзүнөн жаш сызылып, муундары калтырап, кадам шилтей албай калды.
- Ыйлабачы, суранам ыйлабачы?! Үшүп кеткенсиң го, жүрү үйгө тезирээк кирели? Ал-акыбал жакшыбы? Оорубай элесиңби? Сени бул үйдө жашабай калдыбы деп сар-санаа болуп келгем. Ырас кеткен эмес турбайсыңбы. Мен бир жылдык акчасын төгүп берейин. Бул аялың чык дебей элеби? Андан аркысын да көрө жатарбыз. Бул үй жакшы да ээ, окууңа жакын? Ичкен неме алкаштарын чогултуп алып сенин тынчыңды албай элеби? Жаман сөзү тийген жокпу?- деген сыяктуу бир топ суроолорду токтолбой берген Эдил ыйлап жибербеш үчүн өзүн-өзү ушинтип алдап, Сүйгөндүн алдына түштү.
- Жо-ок, аябай жакшы аял. Ичкени менен кишиге зыяны жок. Рахмат, бирок акча төлөбөй эле жашап тур деп айткан. Айылдан келгенде миң сом бергем, - деди бышактай, үйүн ачып жатып.
- Жакшы болгону жакшы экен, бирок баары бир акчасын төлөп кетем. Эртеңки күнү айнып кетсе талаада каласыңбы? Баса, Айжан салам айтты. Баланы силерге сүйүнчүлөйлү деп атканда жаман кабар келип атпайбы. Ошо менен сага айылдан да айта алган эмесмин. Атын Дуулат койдук, досумдун атын өчүрбөй, эстеп жүрөлү деп.
- Ээ, Дуулат койдуңарбы? Бешик бооңор бек болсун!- Сүйгөн күлүмсүрөй калды. Ушундан кийин көңүлү бир аз ачылгансып, аркы- беркини сурап, чай даярдап киргенде Эдил:
- Сүйгөн, эч убара болбо. Мен сени азыр күйөөң жакшы көргөн кафеге алып барып, ал жакшы көргөн куурдак жейбиз, - деп көшөрүп кафеге алып барды. Тамак үстүндө аз-аздан арак ичип олтуруп, бат эле кызып калды. Демейде ичкенде бажактап, эч кимге сөз бербей күлдүрүп олтурчу Эдил бүгүн ой басып, Сүйгөндү "ич, же" деп кыйнаганы эле болбосо, сүйлөбөй, тамекисин биринин артынан бирин күйгүзүп, тунжурап олтурушту. Көптө барып башын өйдө көтөрүп, оор үшкүрүнө үн катты:
- Мен дагы деле ишене албай жүрөм, арабызда Дуулаттын жок экенине.Билесиңби, кээде туруп туруп эле ушунча бул жакка келгим келет десең. Келсем эле досум мени тосуп алчудай, ал мени күтүп жаткандай сезим, ой келет. Кээде түшүмө кирип, келбей кеттиң, деп кадимкидей таарынган да түштөрдү көрүп, ого бетер кыйналам. Барып, жок экенин көрүп, түңүлүп келейинчи деп канча жолу курбуңдан тил уктум. "Эмне акылыңдан айнып бара жатасыңбы? Күндүзү деле кобуранып, сүйлөнүп калдың" дейт.
Эх, Сүйгөн, ушинтип күйгүзүп кетет беле э?! Мобул жерим, - көкүрөгүн муштагылай, - тим эле өрттөнүп жатпайбы. Ал мага бир тууганымдай эле болуп калган. Керек болсо, мен Дуулатка айткан ой- сырымды бир тууган агама да айтчу эмесмин. Ал болсо жа-ай гана сүйлөп, ушундай эле го ээ, "мындай кыл, тигиндей кыл" деп кеңешин айтып койчу. Аныкы ар дайым туура чыкчу. Мен аны дайым укчумун. Жакшы кишилерди Кудай эрте алат дешкендери туура го деп да ойлоп кетем. Бирок аларсыз биз кантебиз?! Аларсыз биз бир канаты кайрылган куштайбыз да! Мен азыр аябай өкүнөм, агамдын тилине кирип Казакстанга кетип калганыма. Балким, мурункудай эле чогуу иштеп, жанында жүрсөм мындай болуп кетпейт беле? Баткенге барсак деле бир болмокпуз. Ким билет э? Мен ошон үчүн өзүмдү-өзүм кечирбейм! "Досум, сен көргөн күндү мен деле көрүп, квартираласам деле жаныңда болоюн. Акыры бир күнү бутубузга турарбыз. Толтура эле офицерлер жашап, иштеп, үй-бүлөсүн багып жатышпайбы. Меникинде болбосо сеникинен ичебиз, сенде болбосо менде болор. Эң негизгиси биргебиз!" дебей, акчага азгырылып баса бергенимди карабайсыңбы?! Ай, менде мээ жок! Жашырганда эмне, Дуулаттын ордунда мен болсом эгоисттик кылып, "жок, кетпе! Мени калтырып кетесиңби?! Мен деле жүрөм го..." демекмин, коё бермек эмесмин. Ал болсо ичинен сызып, бирок ээлигип алган менин көңүлүм үчүн, мага ак санаганы үчүн "мейлиң, үйлүү болуп алсаң жаман эмес" деп узатпадыбы.
Акыркы кезиккенибизде да ою ордунда эмес болчу. Кыйналып жүргөн, - дегенин уккан Сүйгөн жалт тиктей калып:
- Эмнеге кыйналып жүрдү эле? Сага бир нерсесин айтты беле?- деп Эдилдин сөзүн дароо бөлдү. Ойлонбой сүйлөп жибергенин түшүнө калган Эдил жалтактай:
- Жо-ок, атасынан айрылып калганына ичи ачышып, капа болуп жүргөнүн айтып жатам да,- деп артын оңдоп кетти.
- И-ии... - дегени менен баары бир Сүйгөндүн дүрбөлөңгө түшкөн көңүлү жайланган жок. Ойлонуп калды.
- Сен эч кейибе! Сен жалгыз калдым деп да эч ойлобо. Башым аман турса силерди ыйлатпай багып кеткенге кудуретим жетет. Досумдун арбагы ыраазы болсо болду мага. Атайын Дуулаттын кагаз иштерин өзүм бүтүрүп, сага берилчү акча-тыйынын тактап, колуңа карматып кетейин деп келдим. Сенден бир гана өтүнүчүм: баланы жакшы кара. Айжан айтты: "Көп ыйлап, нерв болсо балага дароо таасир этет, оорукчан бала төрөлүп калат. Өзүн өзү кармасын. Жашылча, жер жемиш көп жесин. Сөзсүз айт", - деп.
Көп ыйлатып, көп сөз айткан Эдил Сүйгөндү кайра үйүнө жеткирип келип, коштошордо колуна ак кагазга оролгон акча карматып:
- Кем-карчыңды алып, врачың эмне витамин жазса бүт алып ич. Таня деп жаттың беле, аныңа беш миң сомун берип кой. Же бөлүп-бөлүп бергениң туура болобу? Мейли, өзүң бил дечи, бирок аның акчасы түгөнгөндө сыртка чыгарып салбасын. Мен бир жумадай болом Бишкекте, келип турам, - деди.
Өзүн ыңгайсыз сезген келин жакшы эле акчаны албайм деп каршы болду эле, ачуулана түшкөн Эдил:
- Мен сага берген жокмун, досумдун баласы үчүн деп берип жатам! - деп "бурк" этип алып кетип калды.
Же күйүнөрүн билбей, же сүйүнөрүн билбей дел болгон Сүйгөн акчаны уучтай кармаган бойдон кала берди.
(Уландысы кийинки санда)






  Аңгеме

КҮНДӨЙ БАЛА КҮН АСТЫНДА КҮЛҮП ЖАТ
БУРУЛКАН Карагулова

***
Таксини чоң кабат үйдүн алдына токтотуп, Турусбек күтүп тургула деп, кожоюнунун үйүнө кирип кетет. Эшикти көпкө такылдатып араң ойготот кожоюнун. Уйкусураган татар араң туруп келип тааныгандан кийин жактырбагандай эшикти ачат. Эч нерсе сурабай эле "кир, өт" деп кухняны көздөй басып кетет. Анын көңүлү жок экенин көрүп Турусбек дароо эле сөз баштай албай буйдалып калат. Сөздү алыстан баштап атып, анан араң зорго "иним келди эле айылдан, аялым келгиче аялы экөө 3-4 төрт күн туруп турсун деп сизден руксат сурап келдим эле, уйкуңузду да бузуп койдум, кечирип коюңуз"дейт. Ныксырап жатып макул болот. Бир чыныдан чай ичишип коштошот. Сыртка чыкса такси да, Сапан да жок экен. 10 мүнөтчө күтөт да биздин үйгө кетип калса керек деп үйүн көздөй 5-микрорайонго кетип калат. Үйүнө да келбептир, телефон чалар деп жатып алат.
Ал күн 11-февраль, аябай суук эле. Турусбектин кайсы подьездге кирип кеткенин да байкабай калышыптыр. Келин кош бойлуу болчу, үшүп чыдабай калат. Сапан таксиден чыгып барып, камоктон дааналап тамеки сатып алат. Өзү мурда чекпегендиктен жанында тамеки да, күкүрт да жок болчу. Камоктон алган күкүртүн күйгүзүп, тамекисин жандырып атса бир орус бала "күйгүзүп алайынчы" деп тамекисин күйгүзүп калат.
- Ушул райондо жашайсыңбы? - дейт орус.
- Жок.
- Коноксуңбу?
- Жок.
- Жок дегенди эле билесиңби?
- Жок. Эмне десем, квартира издеп келип калганбыз.
- Квартирабы? Ой анда жарасы жеңил эле экен. Канча кишисиң?
- Аялым экөөбүз эле.
- Таксиңди кетир анда, менин квартирамы көрүп кел, мага квартирант керек болчу. Эгер силер тынч жашасаңар, анда көпкө чейин турасыңар, төлөмөрү да анча кымбат эмес. Жүр, жүргүлө - деп жакын эле жердеги квартирасына ээрчитип келди. Төртүнчү кабатта экен.
- Мынакей, каалагандай жашайсыңар, мага акчасын өз убагында эле берсеңер болду. Анда-санда эле келем, келген сайын балконго жатып алам. Апамдардын үйү бар, ал жакка кээде барып турам.
- Жакшы экен, бирок аялым экөөбүз кеңешип көрөлү, - дейт Сапар. Ошол тушта тиги орус кухняга чыгып, стол үстүнө нан, туздалган капуста салат коёт.
- Чечтиңерби? Жүргүлө даам ооз тийгиле, бойдоктун үйүндө жей турган эч нерсе деле болбойт эмеспи. Жарты чекушкам бар, экөөбүз бөлүшүп жутуп коёлу, - деп эки рюмкага куят.- Ке, силер үчүн, силердин ден-соолугуңар үчүн алып жиберели, дайыма жолуңарда жашыл жарык жанып турсун, - деп жутуп ийет. Кухнясындагы бычактын түрүн көрүп келин "бул орус эмне касапчыбы?" деп таң калат.
Сапар мурда ичип көнбөгөндөн кийин жыттап туруп калат. Тигил жалдырап атып алдырат. Дагы куят. Алышат. Оруска аз болуп калат. Ка-ап дагы бир чекушка болсо дурус болмок деп тамшанып калганын көргөн Сапар:
- Мен камокко барып бирди алып келейин, бирок бир шарт менен. Мен ичкиликке анча жокмун, ошол себептүү өзүң жалгыз ичесиң, - дейт. Орус жан деп макул болот. Жанагы аракты ичкенден кийин Сапар өзүн жаман сезе баштайт, жаны жер тартып жаткысы келет, башы кеңгирейт. Алып келген бөтөлкөсүн бузуп, оруска куюп берип:
- Сен шашпай отуруп иче бер, биз кетели, эртең келебиз, - дейт.
- Мага ичирип коюп эле кете бересиңби? Мен деле көп ичпейм, ушундай жакшы достор келгенде "сеп" этип койгонум эле болбосо, ичкиликке жокмун. Эми бирди алып кой да диванга аялың экөөң жатып калгыла, баары бир эртең келе турган болгондон кийин бүгүн менен эртеңдин айырмасы кайсы. Эшикте ит өлгөн суук, жылуу жатып алгыла, - деп диванга төшөк салат. Кыңырылып атышып, мейли калса калып калалы дешет да аялын "акеме чалып кой, келбей калдык деп, эртең төшөнчүлөрдү апкелгени эрте менен барабыз де" - дейт. Келин кайнагасына чалса, кандай үй экен деп сурайт. Келин кандай экенин, даректи кошо айтат.
- Өзүңөргө жакса эле болду, мейли түнөп кала бергиле, түн бир убак болуп калды, келбесеңер уктай берели, - деп акеси жатып алат.
Келин диванга кыңкайып, жука кийими менен жатып алат. Сапар орус экөө көпкө чейин ар нерселерди сүйлөшүп отурушат. Жата турган болгондо орус эшикти кулпулап, ачкычты өзү менен кошо балконго алып чыгып кетет. Биринчи арактан дагы эле оңоло албай аткан Сапар чечинип ич кийимчен душка киргени баратканда келин токтотуп:
- Мен бул орустан коркуп атам? - дейт.
- Эмнеге?
- Эшикти кулпулап, ачкычын жанына алып алды. Анан ашканада бычактары аябай көп экен, мынча бычактын эмне кереги бар?
- Кой антип ойлонбой уктай бер. Мен турбайымбы жаныңда. Бүгүн жакпаса эртең келбей коёбуз. Мен жанагы арагын ичкенден бери өзүмү жаман сезип калдым. Муздак сууга жуунуп келейин, эч нерседен коркпой жата бер, - деп душка кирип кетет.
Ал сууну шаркыратып ачып, эңкейип алып башын муздак сууга жууп кирет. Ошол тушта келиндин жанынан орус шуу этип ашканага өтүп кетти. Ашканадан тизилип турган бычактардын шарак деген үнү чыгат. Келин бычактын үнү экенин жаздемдебей билди, бирок жаман ойдон алыс эле. Арадан саналуу секунддар өткөндө Сапардын ачуу кыйкырыгы угулат. Келин жука көйнөкчөн жаткан жеринен чуркап душка жетсе орус эки колу менен бычакты бекем кармап алып күч менен Сапарды сайып атыптыр. Мойнунан каны шоргологон Сапар аялына:
- Ка-ач, Сагын, качып кет, бол, - деп кыйкырып атты. Келиндин жүрөгү түшүп калды. Кадимкидей эле бычактап атат.
- Аа-а-а, - келиндин чыңырыгы түндү чоочутту. Эшикти жулкулдатты, ачылбайт, балкондо жылчык жок, адам жашай тургандай кылып тосулган. Айнек, терезелери катуу жабылган. Телефонго жабышат, кайнагасына чала коёюн деп, аны да орус жулуп салыптыр.
Сапар жан далбастап орус менен алышып атты. Бирок чоң, учтуу аш бычак желкесине сайылганда суудан башын серпип алып эмне болуп кеткенине түшүнбөй, желкесинин ооруганына чыдабай кыйкырган. Башынан, бетинен сууну сыдырып алып караса орус экинчи жолу күүлөнүп сайганы калыптыр. Колун тосо койсо бычак колуна, андан кийин төшүнө тийет. Аялына:
- Кач, ка-ач, качып кет, мени өлтүрүп атат, айнектен түшүп кет, - деп кыйкырат.
Келиндин алдастап, күйөөсүнө болушуп ортого түшө калайын десе, тиги орус кадимки кинодогу киши өлтүргөндөй эле эрин сайгылап өлтүрүп атат. Бир гана ашкананын форточкасы ачылат экен. Жан деген ширин да, форточкага тырмышып чыгып, башын салып ылдый сойлоп түшөйүн десе төртүнчү кабат өтө эле бийиктик кылат экен. Жакын турган дарактын бутактары терезеге тийип турган. Бутактарды жандалбастап бекем мыжыгып эки колдоп кармап, көзүн жумуп боюн таштайт. Бутакка жармашкан келин жерге жетпей салаңдап калат, колун бошотуп ийсе күп этип түшүп, катуу тийет.
(Уландысы кийинки санда)




кыргыз тилиндеги гезит "Обон"









??.??