Каныкей


өзбек кызыбы же тажик кызыбы?


"Жаңы ордо" гезитинин 2012-жылдагы №2 санында профессор, КРнын Илимдер Академиясынын мүчө-корреспонденти Осмон Ибраимовдун Манас эпосу боюнча "Ислам Каримов эң чоң жалганды ашкерелейт" деген көлөмдүү статьясы жарык көрүп, анда автор 1994-жылы республикада белгиленген "Манастын" 1000 жылдыгындагы Улуттук филармонияда ушул салтанатка карата өткөрүлгөн чоң жыйында дүйнөнүн булуң-бурчунан келген урматтуу коноктордун астында чыгып сүйлөгөн Аскар Акаевдин абдан дыкат даярдалган олуттуу докладды окуп келатып эле сезимге алдырыппы, айтор Манастын аялы Каныкей коңшулаш тажик элинин кызы деп айтып салганын айтат. Андан ары андан да кызык окуя жүз берет. Мунун баарын угуп олтурган Өзбекстандын Президенти Ислам Каримов доклад окуу кезеги келгенде докладын чекеге коюп, Аскар Акаевге түз кайрылат: "Урматтуу Аскар Акаевич! Кайдан жүрүп, Манастын аялы Каныкей тажик кызы болуп калды? Муну кайсы негизге таянып айтып жатасыз? Ал деген чыныгы өзбектин, Бухар канынын кызы да! Эми айтыңызчы, качан Бухаранын ханы тажик болгон?",- деп ачууланган өзбек Президенти агынан жарылды дейт: "Мен силерге дагы айтам. Бардык кыргыздын легендарлуу баатырлары биздин өзбек кыздарына үйлөнүүнү абдан жакшы көрүшкөн жана Манастын эң жакын чоросу Алманбеттин аялы да өзбек кызы болгон!". Мына ушуларды айткан И.Каримов жыйынды таштап чыгып кеткен бойдон кайрылып келген эмес.
Гезиттин ушул эле санында О.Ибраимовдун дагы бир макаласы жарык көрүп, ("Бокту чапсаң бетке чачырайт"), анда автор белгилүү жазуучу Мар Байжиевдин өжөрлүк менен Каныкейди тажик кызы деп келатканына макул эместигин билдирген. Макаладан сөзмө-сөз келтирсек: "Ыраматылык тажик кайненесинин арбагына ак урганыбы, же тажикке жээн жеңебиздин көңүлүн кеч болсо да алайын деген ниетиби, айтор Манасты тажиктерге ой-боюна койбой "кудалап", Душанбеге күйөө бала кылгысы келип, ал эмес атпай кыргызды тажикке жээн кылам деген Мар Ташимовичти кандай десек болор экен? Каныкей энебиз тажик да эмес, өзбек да эмес, түрк тилдүү калктардын биринин кызы" деген оюн билдирет.
Академик Осмонакун Ибраимовго кайрылсак ал киши чогулуштамын деп бошобой жатып, анан өзү бизге чыгып мындай деп кеп салып берди: "Манастагы" окуялар түрк элдери кыргыз, өзбек, тажик түрк деп бөлүнө электе болгон окуялар. Ошондуктан жанагы Жусуп Баласагын, Махмуд Кашгари сыяктуу улуу ойчулдарды да жалпы түрк элине таандык деп билсек болот. Тарыхта "этногенез" деген түшүнүк бар эмеспи".

Жазуучу жана драматург
Мар Байжиев:
Манастын сүйгөн жары Каныкей тажик кызы болгон үчүн тажик кызга үйлөндүм
Биз белгилүү жазуучу жана драматург Мар Байжиевге кайрылып, бул макала боюнча оюн сурадык. "Ой, эми эмне кыл дейсиңер, ошол Осмон Ибраимов "Манасты" окубайбы? Сагынбайдын вариантында Каныкей тажик кызы деп жүрөт, демек тажик болот да. Эми өзбектер менен тажиктер талашып атышкан экен, өзбек калкы 16-кылымдан баштап тарыхта белгилүү болсо, "Манас" эпосу 9-кылымдардан бери айтылып келатат. Демек, кайдан жүрүп Каныкей өзбек кызы болмок? Алишер Навои да чыгармаларын адегенде тажикче, андан кийин гана өзбекче жазган. Ал эле эмес, билгиңер келсе Курманжан датка да ыр жазып, анысын тажик тилинде кагазга түшүргөн. өзбек тилинен мурда тажик тили пайда болгон. Муну билчү белеңер? "Манаста" айтылгандай,
Кейип деген жер экен,
Кеңири тажик эл экен.
Бизден мурун көп жылы,
Мусулман болгон калк экен.
Ал дагы болбосо, Манастын дагы бир аялы, эпосто сүрөттөлгөндөй:
Шооруктун кызы Акылай,
Шоодураган капырай,- деген Акылай да тажик каны Шооруктун кызы болгон.
Калча деген калкы бар,
Калча жайын сурасаң,
Кыргызга жакын салты бар, - деп айтылат эпосто. Керек болсо, Семетейдин аялы Чачыкей да тажик болгон. Афганистандан Айчүрөктү алып келип атат. Сагынбай Орозбаковдун вариантындагы эпостун 350-бетин окуп көрүңүздөр. О.Ибраимовго айтарым, адегенде эпосту жакшылап окуп чыксын. Аялым тажик экенин эч кимден жашырган жерим жок. Манастын сүйгөн жары тажик болгон үчүн тажик кызга үйлөнгөмүн".
Бул талаш-тартыш боюнча манасчылардын да пикирин сурап көрдүк.

Акын жана манасчы Рысбай Исаков:
Биринчиден, Сагынбай Орозбаковдун вариантында тажик деп айтылат. Ал эми И.Каримовдун Каныкейди өзбек кызы деп атканы аны "Манасты" терең билет дегендик эмес. Экинчиден, айрым манасчылардын вариантында Каныкей Букарда жашаган кыпчак кызы деп айтылат. А үчүнчүдөн, биз жөөт эмеспиз. Кыргыздын санжырасында эне тегинен эмес, ата тегинен баштап айтылат.
Автордон: Эмне демекпиз, кийинки убакта аттуу-баштуу, элге төбөсү көрүнгөн инсандарыбыздын аялы казак болсо анын балдарын да казак деп, апасы күрд болсо, баласы да күрд болот деген жаман илдет жабышканы чындык. Ал эми улуу эпос "Манасты" тим эле жайына койсок. "Манас" кыргыз рухунун туу чокусу" деп атактуу жазуучубуз Чыңгыз Айтматов айткан эмеспи. Мына ошол кыргызды кыргыз кылып, кылым кыйырына угузган улуу эпосту иликтеп-жиликтешти токтотолу. Эпос ансыз деле кыргыз эли үчүн караңгыда жол көрсөткөн чырактай болуп, өз өмүрүн улай берет. Ал үчүн эпосту изилдей турган бир канча Р.З.Кыдырбаева, Б.Орузбаевага окшогон манас таануучулар жана лингвисттердин тобу жүрүшөт. "Тоокту сойсо да касапчы сойсун" деген макалды эсте тутсак.
Назгүл Осмонова



about | A Free CSS Template by RamblingSoul

14-февраль, 2012-жыл






??.??