presskg.com Архив Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Zaman Кыргызстан Агым 1 Агым 2 Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Кыргыз руху Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Бишкек таймс Назар Энесай Эркинтоо Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар



"Тазабек Саманчин адабият үчүн шейит кеткен"
Абдыкерим Муратов
Улуттук китепканада адабиятчы Тазабек Саманчиндин 100 жылдыгына арналган кечеде акын Асан Жакшылыков дал ушинтип айтты. Акын айткандай Саманчин адабияттын азабын тартты, кордук өмүр аны өмүр бою унчукпас кылып койду. Кыргыз маданиятынын өткөнүн келечек муундарга айтып беремин деп бир өмүр кайгыны башына үйдү.
Тазабек Саманчин - жыйырманчы жүз жылдыктагы кыргыздын эң билимдүү, интеллекти бийик инсандарынын бири болгон. Ал 1909-жылы Кемин районундагы Жаңы-Жол кыштагында туулуп, 1934-жылы Москвадагы В.И.Ленин атындагы мамлекеттик педагогика институтун бүтүргөн. Бул окуу жайы педагогикалык адистиктерди даярдоочу дүйнөдөгү эң атактуу билим уясы катары тарыхта өз орду бар мекемелердин бири. Аталган окуу жайын бүтүрүп келген соң Тазабек Саманчин агартуу тармактарында, "Ала-Тоо" журналында, "Кызыл Кыргызстан" газетасында жетекчилик кызматтарда иштеген. Ал Молдо Кылыч Шамыркан уулунун казалдарын жыйнап, иретке салып, 1946-жылы өзү баш сөз жазып элге таратат, ушул эле акындын чыгармачылыгын иликтеп кыргыздардын ичинен эң биринчи жолу филология илимдеринин кандидаты деген окумуштуулук даражага ээ болот жана Молдо Кылычтын чыгармачылыгы боюнча ошол эмгеги азыркы күнгө чейин адабий талдоонун, адабий мураска баа берүүнүн эталону катары жогору бааланып келет. Бирок дал ошол диссертациясы анын кийинки тагдырына балта чабат, себеби Молдо Кылычка "байдын укум-тукуму", "эскини эңсеген", "замана агымынын өкүлү", "орустарга каршы ойлорду айткан" дегендей жарлыктар тагылып, китептери жыйналып алынып, казалдары "кара сандыкка" салынат. Муну менен Тазабек Саманчиндин да жолу буулуп, анын "Молдо Кылыч - жазуучу акын" деген китеби колдонуудан биротоло чыгарылат. Ошол эле кезде "Манас" эпосуна да асылуулар жүрүп, Т.Саманчинди 1949-жылы 19-ноябрда пединститутта дарс окуп жаткан жеринен камакка алат да, үйүндөгү кол жазмаларын, китептерин тинтип, баарынын чакчелекейин чыгарат. Тоталитардык-буйрукчул системанын желдеттери адабият үчүн жан күйгүзүп иштеп жаткан кишини айдоо менен башкалардын да үшүн алат. "Байчыл болсо", "эскини эңсесе", "заманачыл" болсо Молдо Кылыч болгондур да, аны элге ачып берген Тазабек Саманчинде эмне айып деп эл адабиятчыны коргоп кала алган жок. Казакстандын Жезказган шаарына түрмөгө отургузат. Он жылга эркинен ажыратса да, ал киши кайра-кайра арызданып отуруп, 1955-жылы акталып чыгат. Бирок дагы эле андан чочулап, жетекчилер "кыргызчылык" кылып, жумушка албай кууратат, Кыргыз ССР Илимдер Академиясындагы илимий кызматкерликти ыраа көрбөйт. Эптеп Кыргыз педагогика илим изилдөө институтуна жумушка орношуп, окуу китептерин жазуусун улантат. Ошол жылдары ал дагы башка талантын - котормочулугун өнүктүргөн. Мисалы, орус сынчысы В.Г.Белинскийдин чыгармаларын которуу өтө татаал болсо да ал киши ошол макалаларды кыргыздар да окуп калсын деп которууга киришет. Же болбосо дүйнөлүк прозанын эң бийик чокусу болгон Лев Тостойдун "Анна Каренина" романын которуу дегени эле эмне деген эрдик, улуу сүрөткердин дүйнөсүнө даап киришүү ар кимдин эле колунан келе берген эмес. Ушуларды ишке ашырган Тазабек Саманчин - кыргыз котормо өнөрүндө өз орду бар таланттуу инсан. Балдызы Кутпа Бакировна Даниярова-Орозбаеванын айтуусуна караганда ал дагы бир жолу көңүлү чөгүп, аябай ачууланганда көптөгөн котормолорун өрттөп таштаптыр.
Тазабек Саманчин билим берүү тармагында, өзгөчө кыргыз адабиятын окутуу багытында омоктуу орду бар окумуштуу методист болгон. Анын "Чоңдор үчүн алиппе" деп аталган китеби үч жолу басылып, элдин сабатсыздыгын жоюуда өзгөчө мааниге ээ болгон. Ал 8-класстар үчүн адабият окуу китебинин авторлорунун бири болуп ал окуулугу кечээ 80-жылдарга чейин колдонулуп келди жана кыргыз балдарынын бир нече муунун тарбиялоого ак кызмат кылды. Тазабек Саманчин кыргыз адабияты китептерин эмприкалык формадан орус совет адабиятынын салттарына жеткирүүгө аракет кылган адис эле, ал көп чыгармаларды окуу китебине киргизүү үчүн өзү кайра которуп чыккан, керектүү жерлерин балдарга ылайык адаптациялаган, методикалык аппарат менен жабдыган. Натыйжада анын А.Мамбеталиев, Б.Алымов менен биргеликте жазылган китептери кыргыз педагогикасында өз орду бар китептер болуп саналат.
Улуттук китепканадагы "Илимпоз жана жазуучу Тазабек Саманчинге 100 жыл" аттуу китеп сүрөт көргөзмөсүндө жазуучулар М.Абакиров, Ө.Даникеев, А.Жакшылыков, илимпоздор М.Мурзаев, А.Муратов адабиятчы, котормочу, методист Тазабек Саманчиндин өмүрү жана чыгармачылыгы, ал жашаган доор тууралуу ойлорун айтуу менен "Лакаптан баштап романга чейин" деген китебин, котормолорун кайра чыгаруу, бул кишинин атындагы стипендия, сыйлыктарды уюштуруу маселелерин көтөрүштү.




Түрк атанын балдарынын рух башаттарын изилдеген окумуштуу
Жыргал Бейшеева,
Жусуп Баласагын атындагы КУУнун
кыргыз адабияты кафедрасынын доценти,
филология илимдеринин кандидаты
Кыргыз улуттук университетинин билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер, филология илимдеринин кандидаты, профессор Абдыкерим Абдыразаков 70 жашка чыкты.
Ал 1939-жылы Чүй районундагы Кош-Коргон айылында туулган. 1962-жылы Токмоктогу республикалык маданий агартуу окуу жайын бүтүрүп, Кочкор элдик театрында башкы режиссер болуп, 1966-жылга чейин ийгиликтүү эмгектенет.
1966-1971-жылдары КМУнун кыргыз филологиясы жана журналистика факультетинде билим алып, окууну артыкчылык диплому менен бүтүрүп, ошол эле жылы КМУнун кыргыз адабияты кафедрасына окутуучулук кызматка алынат. 1979-жылдан баштап А.Абдыразаков кафедранын ага окутуучусу, андан соң доценти, кийинчерээк ардактуу профессору, 2007-2009-жылдар аралыгында кыргыз адабияты кафедрасынын башчысы кызматында иштөө менен филолог адистерди даярдоо ишине дасыккан педагог катары көрүнүктүү эмгек өтөдү.
Эртеңки муундарды тарбиялоо ары машакаттуу, ары түйшүктүү экени баарыбызга маалым. Ушундай ишти агайыбыз 40 жылга жакын убакыт аркалап келди. А.Абдыразаковдун чыгармачылык чабыты кеңири. Университеттин "Жаш толкундар" адабий чыгармачылык ийримине көп жылдар жетекчилик кылып, чыгармачыл жаштарды өстүрдү.
Агайыбыз "Кыргыз эл оозеки чыгармачылыгы", "Акындар чыгармачылыгынын тарыхы", "Байыркы мезгилден ХХ кылымга чейинки кыргыз адабиятынын тарыхы" курстары боюнча жана "Кыргыз драматургиясынын поэтикасы", "VI-IX кылымдагы поэтикалык эстеликтер" аттуу адистик курстар, ошондой эле "Манастаануу" курсу боюнча жогорку илимий-теориялык деңгээлде студенттерге дарс окуйт. Өзгөчө белгилеп кетүүчү маселе, А.Абдыразаков кыргыз адабиятынын байыркы мезгилдеги башатын, адабий мурастарды изилдеп, тактап айтканда, "Байыркы мезгилден ХХ кылымга чейинки кыргыз адабиятынын тарыхы" аттуу ары татаал материалдары чектелүү мурун Кыргызстанда эч жерде окутула эле чоң курсту иштеп чыгып, окуу планына киргиздирип, программасын түзүп, эң биринчилерден болуп окутуп, бул салаада зор эмгек сиңирген окумуштуу. Орто кылымдагы адабий эстеликтерди окутуу маселеси профессор А.Абдыразаковдун адабиятчылык ишмердигинде орчундуу орунду ээлейт. Окумуштуунун бул маселе тууралуу изилдөөлөрүнүн жемиши болуп "Түрк атанын балдары болсок, же рух башаттары" (Анкара, 1995), "VI-IX кылымдагы поэтикалык эстеликтер" (2002), "Орхон-Енисей байыркы кыргыз-түрк жазуулары жана рух башаттары" (2004), "Жусуп Баласагын жана анын "Кутадгу билиг" дастаны" (2009) аттуу окуу куралдарын көрсөтүүгө тийишпиз. Бул изилдөөлөрдүн ичинен өзгөчө белгилей кетүүчү эмгек Орхон-Енисей байыркы кыргыз-түрк жазуулары жана рух башаттары болуп эсептелет. Мында байыркы кыргыз-түрк жазуулары башкача айтканда Кул-Тегин, Тонүкүк, Могилян, Барсбек, Йаглакар поэтикалык эстеликтери кыргыз адабиятынын тарыхында эң алгачкы ирет талдоого алынып, алардын адабий-тарыхый мааниси чечмеленет. Ошондой эле "Огуз-Наме", "Коркут ата китеби" эпостору жана Жусуп Баласагындын "Кутадгу билиг" дастаны, Махмуд Кашкаринин түрк сөздөрүнүн жыйнагы жөнүндө кеңири сөз болот.
А.Абдыразаков өзүнүн 40 жылдай илимий-педагогикалык чыгармачылык жолунда 160дан ашуун илимий эмгектерди, окуу китептерди, окуу программаларын жарыялады. Алардын ичинде 14 окуу-методикалык куралынын автору, 8 китеби авторлош жазылган. Анын жетекчилиги менен илимдин кандидаттары даярдалды. Аспиранттар жана изденүүчүлөрр агайдын жетекчилиги менен изилдөө иштерин жүргүзүп жатышат. А.Абдыразаков республиканын коомдук турмушуна өтө активдүү катышып келүүдө. Ал Кыргызстан Жазуучулар союзунун, Журналисттер союзунун жана Театр ишмерлер союзунун мүчөсү.
Илимпоз адабиятчы жана устат педагог катары эмгеги өкмөт тарабынан жогору бааланып, Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасына, "Кыргыз ССРинин элге билим берүү отличниги" деген төш белгиге жана "КМУнун билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер" ардактуу наамына ээ болду. Ошондой эле бүткүл дүйнөлүк эпос фестивалынын эл аралык симпозиумунун диплому менен сыйланды. Ушундай ардактуу наамдардын ээси Абдыкерим Абдыразаков агайыбызды 70 жашка толушу менен куттуктайбыз! Агайыбызга бекем ден соолук, чыгармачылык ийгиликтерди каалайбыз!

Эл аралык "Zaman Кыргызстан" газетасынын жамааты биздин активдүү авторубуз, байыртадан тартып азыркы күндөргө чейинки түрк элдеринин адабиятын талыкпай изилдеп келген, Түркияда да кадыр-баркы бар окумуштууну мааракеси менен куттуктайт жана адабиятчыга узун өмүр, чыгармачылык эргүү каалайт!








кыргыз тилиндеги гезит "Zaman Кыргызстан"
email • архив • редакция 
18-декабрь, 2009-ж.:
1-бет
"Ош шамын" ок менен коркутуп…
2-бет
"Ыйык Ата Журт" жыл мыктыларын аныктады
3-бет
Климаттын өзгөрүүсү боюнча саммит башталды
4-бет
Коомдук парламент: "Энергетикалык саясат - элге каршы"
5-бет
Энелердин, наристелердин өлүмүнө себепкер кимдер?
6-бет
Тамиля Кадырова: "Эң башкысы -
балага ишеним артуу керек"

7-бет
"КЫРГЫЗ КИНОСУНУН КЕЛЕЧЕГИНЕ ПАЙДУБАЛ"
12-бет
Сынактын жыйынтыгы чыгарына аз калды
13-бет
"Тазабек Саманчин адабият үчүн шейит кеткен"
14-бет
Виталий Кличко чемпиондук наамын сактап калды





??.??